Ví dụ: Luyện tập: Lịch sử thế giới hiện đại

Bài Luyện tập: Lịch sử thế giới hiện đại

Giới thiệu chung

Lịch sử thế giới hiện đại (đầu thế kỉ XX đến nay) là giai đoạn chứng kiến nhiều biến động to lớn và sâu sắc trên toàn cầu. Hai cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc, cuộc cách mạng khoa học - kĩ thuật, sự hình thành trật tự thế giới mới... đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt nhân loại.

Bài luyện tập này sẽ giúp các em hệ thống lại những kiến thức trọng tâm về Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) và Trật tự thế giới hai cực Ianta. Hãy cùng tập trung vào các khái niệm, sự kiện để hiểu rõ bản chất của giai đoạn lịch sử này.

Lý thuyết trọng tâm

1. Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)

• Nguyên nhân sâu xa: Sự phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản dẫn đến mâu thuẫn giữa các nước đế quốc về thuộc địa và thị trường.
• Nguyên nhân trực tiếp: Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933) thúc đẩy chủ nghĩa phát xít lên nắm quyền, ráo riết chuẩn bị chiến tranh thế giới.
• Kết cục:
  • Chiến tranh kết thúc với sự thất bại hoàn toàn của phe phát xít (Đức, Ý, Nhật).
  • Liên Xô và các nước Đồng minh giành thắng lợi.
  • Chiến tranh gây ra hậu quả nặng nề: khoảng 60 triệu người chết, thiệt hại vật chất khổng lồ.
  • Thế giới bước vào thời kì Chiến tranh lạnh, hình thành trật tự hai cực Ianta.

2. Trật tự thế giới hai cực Ianta (1945-1991)

• Hoàn cảnh hình thành: Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, ba cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh đã họp tại Ianta (tháng 2/1945) để thỏa thuận việc tổ chức lại thế giới sau chiến tranh.
• Nội dung chính:
  • Tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật.
  • Thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc nhằm duy trì hòa bình và an ninh thế giới.
  • Thỏa thuận về việc phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa Liên Xô và Mĩ ở châu Âu và châu Á.
• Đặc điểm: Thế giới bị chia thành hai cực: cực tư bản chủ nghĩa do Mĩ đứng đầu và cực xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu. Giữa hai cực diễn ra cuộc Chiến tranh lạnh gay gắt.
• Sự sụp đổ: Cuối những năm 1980 - đầu những năm 1990, Liên Xô tan rã, trật tự hai cực Ianta sụp đổ, thế giới chuyển sang trật tự đa cực.

Ví dụ minh họa từng bước

Ví dụ 1: Phân tích nguyên nhân Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)

Bước 1: Xác định yêu cầu: Cần nêu và giải thích nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh tàn khốc nhất lịch sử nhân loại.

Bước 2: Tìm kiếm thông tin từ bài học: - Nguyên nhân sâu xa: Do sự phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. - Nguyên nhân trực tiếp: Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và sự ra đời của chủ nghĩa phát xít (Đức, Ý, Nhật).

Bước 3: Lập luận chặt chẽ: - Sự phát triển không đều khiến các nước tư bản (Đức, Nhật) ít thuộc địa muốn dùng vũ lực để chia lại thế giới. - Khủng hoảng kinh tế làm cho mâu thuẫn xã hội sâu sắc, giới cầm quyền Đức, Ý, Nhật tìm cách phát xít hóa bộ máy chính quyền, chuẩn bị chiến tranh. - Chính sách nhân nhượng của Anh, Pháp tạo điều kiện cho phát xít Đức bành trướng.

Kết luận: Nguyên nhân chủ yếu là do sự đấu tranh giữa các nước đế quốc và sự ra đời của chủ nghĩa phát xít.

Ví dụ 2: Giải thích vì sao Chiến tranh thế giới thứ hai là cuộc chiến tranh phi nghĩa thuộc về phe phát xít và chính nghĩa thuộc về các nước Đồng minh?

Bước 1: Hiểu rõ khái niệm: - Chiến tranh phi nghĩa: vi phạm luật pháp quốc tế, xâm lược, giết hại dân thường. - Chiến tranh chính nghĩa: đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, chống áp bức.

Bước 2: Phân tích từng phe: - Phe phát xít (Đức, Ý, Nhật): gây ra chiến tranh xâm lược, tàn sát người Do Thái, tù binh, gây tội ác chiến tranh (ví dụ: vụ tàn sát Nam Kinh của Nhật). → Phi nghĩa. - Các nước Đồng minh (Liên Xô, Mĩ, Anh, Pháp...): chiến đấu bảo vệ độc lập dân tộc, giải phóng nhân loại khỏi ách phát xít. → Chính nghĩa.

Bước 3: Đưa ra kết luận: Việc phân định rạch ròi giữa chính nghĩa và phi nghĩa dựa trên mục đích chiến tranh và hành vi của mỗi bên.

Ghi nhớ

1. Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) kết thúc với thất bại hoàn toàn của phe phát xít, mở ra thời đại mới trong quan hệ quốc tế.
2. Trật tự thế giới hai cực Ianta (1945-1991) được hình thành trên cơ sở thỏa thuận giữa Mĩ, Anh, Liên Xô, chia thế giới thành hai phe TBCN và XHCN, dẫn đến Chiến tranh lạnh kéo dài.
3. Cần phân biệt rõ nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân trực tiếp của các sự kiện lịch sử lớn, cũng như tính chất chính nghĩa - phi nghĩa của chiến tranh.

Bài tập gợi ý

Bài tập 1: Hãy vẽ sơ đồ tư duy về nguyên nhân và kết cục của Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945). Từ đó, rút ra bài học về bảo vệ hòa bình thế giới.

Bài tập 2: Nêu những nội dung cơ bản của Hội nghị Ianta (tháng 2/1945). Vì sao nói trật tự thế giới hai cực Ianta đã dẫn tới tình trạng đối đầu căng thẳng giữa hai phe?

Bài tập 3 (Vận dụng): Em hãy sưu tầm tư liệu về hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ hai đối với nhân loại. Theo em, các quốc gia và tổ chức quốc tế hiện nay cần làm gì để ngăn chặn chiến tranh thế giới thứ ba?

Chúc các em học tập tốt và luôn ghi nhớ ý nghĩa to lớn của hòa bình!