Ví dụ: Chương 2: Văn học hiện đại Việt Nam

Giới thiệu bài học

Chào các em, trong chương trình Ngữ văn lớp 11, chúng ta sẽ bước vào một giai đoạn vô cùng sôi động và mới mẻ của nền văn học nước nhà: Văn học hiện đại Việt Nam. Đây là thời kỳ văn học thoát khỏi những quy phạm chặt chẽ của văn học trung đại, vươn mình mạnh mẽ để hòa nhập với dòng chảy văn hóa thế giới, đồng thời phản ánh sâu sắc những biến động của xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Bài học hôm nay sẽ giúp các em hiểu rõ thế nào là văn học hiện đại, những dấu hiệu nhận biết và giá trị cốt lõi của nó.

Lý thuyết: Khái niệm Văn học hiện đại Việt Nam

Văn học hiện đại Việt Nam là nền văn học hình thành và phát triển trong bối cảnh xã hội Việt Nam chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa phương Tây, đặc biệt là văn hóa Pháp, từ đầu thế kỷ XX đến nay. Điểm cốt lõi làm nên tính "hiện đại" của nền văn học này là sự thoát ly khỏi hệ thống thi pháp văn học trung đại. Cụ thể:

• Về quan niệm thẩm mỹ: Không còn coi "văn dĩ tải đạo" (văn chương chở đạo lý) là mục đích duy nhất. Nhà văn, nhà thơ hướng đến cái "tôi" cá nhân, khám phá thế giới nội tâm phong phú, những khát vọng riêng tư, những nỗi đau, niềm vui của con người cá thể.
• Về hình thức nghệ thuật: Có sự cách tân mạnh mẽ. Thơ ca phá vỡ luật bằng trắc, niêm luật chặt chẽ của thơ Đường luật, xuất hiện thơ tự do, thơ văn xuôi. Văn xuôi phát triển mạnh mẽ với các thể loại tiểu thuyết, truyện ngắn hiện đại, sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật mới như dòng ý thức, độc thoại nội tâm.
• Về ngôn ngữ: Sử dụng tiếng Việt giàu sức biểu cảm, linh hoạt, gần gũi với đời sống hàng ngày, khác xa với ngôn ngữ ước lệ, sáo mòn của văn học trung đại. Chữ quốc ngữ được sử dụng phổ biến, tạo điều kiện cho văn chương đến với đông đảo quần chúng.
• Về đề tài: Mở rộng ra nhiều lĩnh vực của đời sống: từ tình yêu, tuổi trẻ, hạnh phúc gia đình đến những vấn đề xã hội, chính trị, những mảnh đời bất hạnh, những góc khuất của tâm hồn con người.

Ví dụ minh họa từng bước

Để hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa văn học trung đại và văn học hiện đại, chúng ta hãy cùng phân tích một ví dụ cụ thể qua tác phẩm "Vội vàng" của nhà thơ Xuân Diệu.

1. Bước 1: Xác định yếu tố "hiện đại" về quan niệm thẩm mỹ và cái tôi cá nhân.

   Trong văn học trung đại, cái tôi cá nhân thường bị che giấu, hòa vào cái ta cộng đồng. Nhưng trong "Vội vàng", ngay từ những dòng đầu, ta thấy một "tôi" đầy khát khao, táo bạo:

   "Tôi muốn tắt nắng đi
   Cho màu đừng nhạt mất;
   Tôi muốn buộc gió lại
   Cho hương đừng bay đi."

   Nhà thơ TÔI muốn làm những điều trái với quy luật tự nhiên, thể hiện một khát vọng muốn níu giữ vẻ đẹp của cuộc sống, một ham muốn tận hưởng mãnh liệt. Đây chính là tiếng nói của cái tôi cá nhân, một nét đặc trưng tiêu biểu của Thơ mới (một trào lưu văn học hiện đại).

2. Bước 2: Xác định yếu tố "hiện đại" về hình thức nghệ thuật và ngôn ngữ.

   Thơ trung đại thường tuân thủ niêm luật chặt chẽ. "Vội vàng" lại phá vỡ những quy tắc đó. Bài thơ có những câu thơ dài ngắn khác nhau, ngắt nhịp linh hoạt, sử dụng nhiều điệp từ, điệp ngữ như một dòng cảm xúc tuôn trào:

   "Của ong bướm này đây tuần tháng mật;
   Này đây hoa của đồng nội xanh rì;
   Này đây lá của cành tơ phơ phất;
   Của yến anh này đây khúc tình si..."

   Ngôn ngữ thơ giàu hình ảnh, nhạc điệu, gợi cảm giác xao xuyến, say mê, rất khác với ngôn ngữ ước lệ trang trọng của thơ xưa. Hình ảnh "ong bướm", "tuần tháng mật", "khúc tình si" là những hình ảnh của một thế giới trần thế tươi đẹp, được tôn vinh một cách mãnh liệt.

3. Bước 3: Xác định yếu tố "hiện đại" về đề tài và cảm hứng.

   Đề tài chính của "Vội vàng" không phải chí làm trai, tình đồng chí hay nỗi niềm hoài cổ mà là tình yêu cuộc sống, nỗi ám ảnh thời gian và khát vọng hưởng thụ trần thế. Đó là một đề tài rất mới mẻ, rất "con người", rất "hiện đại". Nhà thơ không né tránh mà đi thẳng vào những ham muốn, những băn khoăn rất đời thường của tuổi trẻ.

   "Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm,
   Ta muốn ôm
   Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;"

   Lời giục giã "Mau đi thôi!" thể hiện một thái độ sống vội vàng, cuống quýt, tận hưởng từng khoảnh khắc. Đây là một tiếng nói lạc quan, yêu đời, nhưng ẩn sâu bên trong là nỗi lo âu trước sự trôi chảy của thời gian.

Kết luận từ ví dụ: Qua bài thơ "Vội vàng", chúng ta thấy rõ sự "hiện đại" của văn học không chỉ nằm ở hình thức (thể thơ tự do, ngôn ngữ) mà cốt lõi là ở tinh thần (cái tôi cá nhân, quan niệm mới mẻ về cuộc sống và con người).

Ghi nhớ

• Văn học hiện đại Việt Nam là nền văn học cách tân, thoát khỏi thi pháp trung đại.
• Đặc trưng quan trọng nhất: Sự thức tỉnh của cái tôi cá nhân, ý thức cá nhân của người cầm bút và hình tượng con người trong tác phẩm.
• Biểu hiện qua: thể loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ tự do), ngôn ngữ (giàu sức sống, gần đời thường), đề tài (phong phú, mở rộng), thủ pháp nghệ thuật (đa dạng, mới mẻ).
• Các tác giả tiêu biểu giai đoạn đầu: Thạch Lam, Nam Cao, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Tuân...

Bài tập gợi ý

Các em hãy vận dụng những kiến thức vừa học để giải quyết các bài tập sau nhé:

1. Bài tập 1: Đọc đoạn trích sau trong truyện ngắn "Chữ người tử tù" của Nguyễn Tuân: "Cảnh tượng như một tấm lụa bạch, còn nguyên vẹn vẻ tinh khôi, chưa hề bị một nét bút nào của ai vẽ lên." Em hãy cho biết, cách miêu tả này có gì khác so với lối miêu tả ước lệ trong văn học trung đại? (Gợi ý: Chú ý đến cảm xúc chủ quan của người viết).
2. Bài tập 2: So sánh một câu thơ trong "Chinh phụ ngâm" (bản dịch của Đoàn Thị Điểm, văn học trung đại) như "Hồn tử sĩ gió ù ù thổi" với một câu thơ trong "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử (văn học hiện đại) như "Sao anh không về chơi thôn Vĩ?". Em thấy điểm khác biệt nào nổi bật nhất về cách xưng hô và giọng điệu? (Gợi ý: Chú ý đến "cái tôi" và tính chất đối thoại trực tiếp).
3. Bài tập 3 (Nâng cao): Tìm đọc truyện ngắn "Hai đứa trẻ" của Thạch Lam. Em hãy chỉ ra ít nhất 3 biểu hiện của tính hiện đại trong tác phẩm này (ví dụ: về không gian, thời gian, cách xây dựng nhân vật, giọng điệu trần thuật...).