Ví dụ: Chương 2: Lập trình Python cơ bản

Bài học: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu

Trong chương này, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá những khái niệm nền tảng của lập trình Python. Python là một ngôn ngữ lập trình rất thân thiện, dễ học và được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Bài học hôm nay sẽ giúp các em hiểu rõ cách viết một chương trình Python đơn giản, cách tạo biến, nhập dữ liệu từ bàn phím và xử lý các phép toán cơ bản. Chúng ta sẽ đi từng bước một, với nhiều ví dụ minh họa cụ thể.

Lý thuyết

1. Cấu trúc cơ bản của một chương trình Python

Một chương trình Python thường bắt đầu bằng các câu lệnh được viết tuần tự từ trên xuống dưới. Chương trình đơn giản nhất có thể chỉ gồm một dòng lệnh in ra màn hình.

2. Biến và kiểu dữ liệu

Biến là một tên dùng để lưu trữ dữ liệu. Python tự động xác định kiểu dữ liệu dựa trên giá trị gán cho biến. Các kiểu dữ liệu cơ bản gồm:

• Kiểu số nguyên (int): Ví dụ: 10, -5, 0
• Kiểu số thực (float): Ví dụ: 3.14, -2.5
• Kiểu chuỗi ký tự (str): Ví dụ: "Xin chào", 'Python'
• Kiểu logic (bool): Chỉ có hai giá trị là True (đúng) hoặc False (sai)

3. Nhập dữ liệu từ bàn phím

Để nhận dữ liệu từ người dùng, chúng ta dùng hàm input(). Hàm này luôn trả về dữ liệu dưới dạng chuỗi (str).

4. Xuất dữ liệu ra màn hình

Để hiển thị kết quả, chúng ta dùng hàm print().

5. Phép toán cơ bản

Python hỗ trợ các phép toán số học như: + (cộng), - (trừ), * (nhân), / (chia), // (chia lấy phần nguyên), % (chia lấy phần dư).

Ví dụ minh họa từng bước

Ví dụ 1: Chương trình chào hỏi đơn giản

Bước 1: Mở cửa sổ soạn thảo Python.

Bước 2: Gõ dòng lệnh sau:

print("Xin chào các bạn!")

Bước 3: Chạy chương trình. Kết quả hiển thị trên màn hình là dòng chữ: Xin chào các bạn!

Ví dụ 2: Sử dụng biến và nhập dữ liệu

Bước 1: Viết chương trình yêu cầu người dùng nhập tên của mình.

ten = input("Hãy nhập tên của bạn: ")

Bước 2: In ra lời chào dựa trên tên vừa nhập.

print("Chào bạn", ten, ", rất vui được gặp bạn!")

Giải thích: Dòng đầu tiên tạo một biến tên là ten và gán cho nó giá trị do người dùng nhập vào. Dòng thứ hai in ra màn hình lời chào, trong đó giá trị của biến ten được chèn vào giữa câu.

Ví dụ 3: Tính toán với dữ liệu nhập vào

Giả sử chúng ta muốn viết chương trình tính diện tích hình chữ nhật.

Bước 1: Nhập chiều dài và chiều rộng.

chieu_dai = float(input("Nhập chiều dài (m): "))

chieu_rong = float(input("Nhập chiều rộng (m): "))

Lưu ý: Chúng ta dùng hàm float() để chuyển đổi dữ liệu nhập từ chuỗi thành số thực.

Bước 2: Tính diện tích.

dien_tich = chieu_dai * chieu_rong

Bước 3: In kết quả.

print("Diện tích hình chữ nhật là:", dien_tich, "mét vuông")

Khi chạy chương trình, nếu người dùng nhập chiều dài là 5 và chiều rộng là 3, kết quả hiển thị sẽ là: Diện tích hình chữ nhật là: 15.0 mét vuông.

Ví dụ 4: Sử dụng phép toán chia lấy phần nguyên và phần dư

Bước 1: Viết chương trình nhập một số phút và đổi ra giờ, phút.

so_phut = int(input("Nhập số phút: "))

Bước 2: Tính số giờ và số phút dư.

gio = so_phut // 60

phut_con_lai = so_phut % 60

Bước 3: In kết quả.

print(so_phut, "phút =", gio, "giờ", phut_con_lai, "phút")

Ví dụ: Nhập số phút là 130, kết quả sẽ là: 130 phút = 2 giờ 10 phút.

Ghi nhớ

Khi viết chương trình Python, các em cần nhớ:

• Sử dụng hàm print() để in kết quả ra màn hình.
• Sử dụng hàm input() để nhận dữ liệu từ người dùng.
• Dữ liệu nhập từ input() luôn là chuỗi, cần chuyển đổi sang số bằng int() hoặc float() nếu muốn tính toán.
• Biến được đặt tên theo quy tắc: không chứa khoảng trắng, không bắt đầu bằng chữ số, phân biệt chữ hoa chữ thường.
• Các phép toán số học cơ bản gồm +, -, *, /, //, %.

Bài tập gợi ý

Các em hãy thử thực hành những bài tập sau để nắm vững bài học:

1. Viết chương trình nhập tên và năm sinh của một người, sau đó in ra tuổi của người đó (năm hiện tại là 2025).
2. Viết chương trình nhập bán kính hình tròn (số thực), tính và in ra chu vi (C = 2 * 3.14 * r) và diện tích (S = 3.14 * r * r) của hình tròn đó.
3. Viết chương trình nhập một số nguyên có hai chữ số, tính tổng hai chữ số của số đó. (Gợi ý: Dùng phép chia lấy phần nguyên // và phần dư % để tách chữ số hàng chục và hàng đơn vị).
4. Viết chương trình nhập điểm ba môn Toán, Văn, Anh (điểm là số thực), tính và in ra điểm trung bình của ba môn.