Ví dụ: Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Giới thiệu

Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta thường thấy một hạt đậu nhỏ bé gieo xuống đất, sau vài ngày đã nảy mầm thành cây con, rồi dần lớn lên thành cây trưởng thành. Hay một chú gà con mới nở chỉ biết chạy theo mẹ, vài tháng sau đã biết gáy hoặc đẻ trứng. Những thay đổi đó chính là kết quả của quá trình sinh trưởng và phát triển. Bài học hôm nay sẽ giúp các em phân biệt rõ hai khái niệm này thông qua các ví dụ cụ thể, từng bước một.

Lý thuyết cần nhớ

Trước khi đi vào ví dụ, các em cần ghi nhớ:

• Sinh trưởng là sự tăng lên về kích thước và khối lượng của cơ thể do sự tăng số lượng và kích thước của tế bào. Ví dụ: cây cao thêm 5 cm, con mèo nặng thêm 0,5 kg.
• Phát triển là sự biến đổi về hình thái, cấu tạo, chức năng của cơ thể qua các giai đoạn, bao gồm cả quá trình sinh trưởng. Ví dụ: hạt nảy mầm thành cây con, sâu biến thành nhộng rồi thành bướm.

Ví dụ minh họa từng bước

Ví dụ 1: Sự sinh trưởng và phát triển của cây đậu xanh

Quan sát một cây đậu xanh từ khi gieo hạt đến khi ra hoa, chúng ta thấy rõ các giai đoạn sau:

1. Hạt đậu nảy mầm: Vỏ hạt nứt ra, rễ mầm nhú xuống đất, thân mầm vươn lên. Đây là quá trình phát triển vì có sự thay đổi về hình thái (từ hạt thành cây con).
2. Cây con lớn lên: Thân cao thêm, lá to ra, rễ dài thêm. Cây tăng kích thước và khối lượng. Đây là quá trình sinh trưởng.
3. Xuất hiện lá kép và tua cuốn: Cây chuyển từ dạng cây mầm sang dạng cây trưởng thành. Đây là quá trình phát triển vì có sự xuất hiện cơ quan mới.
4. Cây ra hoa, kết quả: Xuất hiện nụ hoa, hoa nở, tạo quả. Đây là giai đoạn phát triển quan trọng, kết thúc vòng đời của cây.

Kết luận: Trong suốt vòng đời, cây vừa sinh trưởng (lớn lên) vừa phát triển (thay đổi chất). Hai quá trình này diễn ra xen kẽ và đồng thời.

Ví dụ 2: Sự phát triển của con ếch (biến thái hoàn toàn)

Con ếch trải qua các giai đoạn rất rõ ràng, giúp em dễ dàng nhận biết đâu là sinh trưởng, đâu là phát triển:

1. Giai đoạn trứng: Trứng ếch thụ tinh phát triển thành phôi. Đây là phát triển.
2. Giai đoạn nòng nọc (cóc, chũi): Nòng nọc có đuôi, sống dưới nước, thở bằng mang. Khi lớn lên, nòng nọc tăng kích thước (sinh trưởng). Sau đó, mọc chân sau, rồi chân trước, đuôi tiêu biến. Đây là các phát triển về hình thái.
3. Giai đoạn ếch con: Đã rụng đuôi, lên bờ sống, thở bằng phổi. Cơ thể tiếp tục sinh trưởng (lớn lên).
4. Giai đoạn ếch trưởng thành: Đạt kích thước tối đa, có khả năng sinh sản. Đây là giai đoạn phát triển cuối cùng.

Qua ví dụ ếch, các em thấy rõ: phát triển là cả quá trình biến đổi, trong đó sinh trưởng chỉ là một phần (sự lớn lên về kích thước).

Ví dụ 3: Phân biệt sinh trưởng và phát triển ở người

Ở người, hai quá trình này cũng diễn ra song song:

• Sinh trưởng: Em bé sơ sinh nặng 3 kg, sau 1 năm nặng 9 kg, chiều cao tăng từ 50 cm lên 75 cm. Rõ ràng đây là sự tăng lên về kích thước và khối lượng.
• Phát triển: Em bé 1 tháng tuổi chưa biết lật, đến 6 tháng biết ngồi, 12 tháng biết bò. Đây là sự phát triển về vận động. Hay khi đến tuổi dậy thì, cơ thể thay đổi hình dáng, giọng nói, đó cũng là phát triển.

Các em cần nhớ: Cả người lớn lên (sinh trưởng) và học được các kỹ năng mới (phát triển) đều là các biểu hiện của sự sống.

Ghi nhớ

• Sinh trưởng: Tăng kích thước, khối lượng. Trả lời cho câu hỏi "lớn lên bao nhiêu?"
• Phát triển: Biến đổi hình thái, chức năng. Trả lời cho câu hỏi "có gì mới xuất hiện hoặc thay đổi?"
• Hai quá trình không tách rời: Trong quá trình phát triển luôn bao hàm sinh trưởng.

Bài tập gợi ý

1. Bài tập 1: Hãy quan sát một cây bưởi từ khi trồng đến khi ra quả. Ghi lại ít nhất ba sự kiện thể hiện sinh trưởng và ba sự kiện thể hiện phát triển của cây.
2. Bài tập 2: Một bạn nói: "Con chó nhà em vừa mới sinh ra được 2 tháng, nay đã to gấp đôi lúc mới sinh. Đó là phát triển." Em hãy nhận xét câu nói của bạn đó có đúng không? Vì sao?
3. Bài tập 3: Cho các hiện tượng sau, hãy xếp chúng vào hai nhóm: sinh trưởng hoặc phát triển.
   • Hạt đậu nảy mầm thành cây con.
   • Cây cao thêm 10 cm trong một tháng.
   • Sâu bướm hóa nhộng.
   • Một em bé từ 2 tuổi lên 3 tuổi cao thêm 8 cm.

Các em hãy tự làm bài tập và đối chiếu với kiến thức vừa học trong bài. Chúc các em học tốt!