Ví dụ: Luyện tập: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu bài học

Trong chương 2, các em đã tìm hiểu về bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Đây là giai đoạn đất nước diễn ra nhiều biến động lớn: từ sự suy yếu của chế độ phong kiến nhà Nguyễn đến cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Bài luyện tập hôm nay sẽ giúp các em củng cố lại kiến thức và rèn luyện kỹ năng phân tích, nhận xét các sự kiện lịch sử quan trọng trong thế kỷ này.

Lý thuyết trọng tâm

Thế kỷ XIX ở Việt Nam chứng kiến:

• Sự suy yếu của nhà Nguyễn: Chính sách "bế quan tỏa cảng", bảo thủ, không chịu canh tân đất nước dẫn đến kinh tế, quân sự lạc hậu.
• Phong trào kháng Pháp: Các cuộc khởi nghĩa của nhân dân dưới ngọn cờ "Cần Vương" và các phong trào tự vệ của nông dân.
• Cuộc chiến đấu bảo vệ độc lập: Từ khi Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng (1858) đến hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), triều đình nhà Nguyễn ký nhiều hiệp ước đầu hàng, từng bước mất nước.

Ví dụ minh họa từng bước

Dưới đây là một ví dụ hướng dẫn cách phân tích một sự kiện lịch sử tiêu biểu:

Ví dụ: Phân tích sự kiện "Pháp tấn công Đà Nẵng năm 1858"

Bước 1: Xác định thời gian, không gian. Năm 1858, quân Pháp và Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), mở đầu cuộc xâm lược nước ta.

Bước 2: Mô tả diễn biến chính. Dưới sự chỉ huy của Thống đốc Nam Kỳ (Bonard), hơn 2000 quân đổ bộ, nhưng vấp phải sự kháng cự mãnh liệt của quân dân Nguyễn Tri Phương, chúng bị mắc kẹt ở bán đảo suốt 5 tháng.

Bước 3: Nhận xét và giải thích. Quân dân ta dũng cảm chống giặc ngay từ đầu. Tuy nhiên, do vua Tự Đức thiếu quyết tâm, chủ trương "hòa hoãn", nên sau đó Pháp chuyển vào Gia Định.

Bước 4: Kết luận. Sự kiện cho thấy tinh thần yêu nước của nhân dân, nhưng cũng phản ánh sự yếu kém trong đường lối kháng chiến của triều đình.

Ví dụ thứ hai: So sánh tư tưởng canh tân

Bước 1: Xác định các nhân vật: Nguyễn Trường Tộ, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch.

Bước 2: Nội dung đề nghị: Các ông chủ trương mở cửa, học kỹ thuật phương Tây, cải cách hành chính, quân sự.

Bước 3: Thái độ của nhà Nguyễn: Bác bỏ, cho rằng những đề nghị đó là "phản bội truyền thống", không chấp nhận.

Bước 4: Ý nghĩa: Dù bị từ chối, tư tưởng canh tân vẫn đi trước thời đại, góp phần thức tỉnh nhận thức về sự cấp thiết phải đổi mới.

Ghi nhớ

Để làm tốt các bài tập về chương này, các em cần:

• Nắm chắc mốc thời gian của các hiệp ước (Nhâm Tuất 1862, Giáp Tuất 1874, Ha-măng 1883, Pa-tơ-nốt 1884).
• Hiểu rõ nguyên nhân triều đình nhà Nguyễn thất bại (bảo thủ, thiếu quyết tâm, ký hiệp ước đầu hàng từng bước).
• Phân biệt phong trào Cần Vương (được vua ủng hộ) với phong trào nông dân tự động (như Yên Thế).

Bài tập gợi ý

1. Trình bày diễn biến chính của cuộc kháng chiến ở mặt trận Đà Nẵng (1858-1859). Em có nhận xét gì về vai trò của Nguyễn Tri Phương?
2. Liệt kê các hiệp ước triều đình nhà Nguyễn ký với Pháp. Vì sao nói triều đình từng bước mất chủ quyền?
3. So sánh điểm giống và khác nhau giữa phong trào Cần Vương (1885-1896) và phong trào nông dân Yên Thế (1884-1913).
4. Hãy đóng vai nhà canh tân Nguyễn Trường Tộ, viết một đoạn văn ngắn thuyết phục vua Tự Đức thực hiện cải cách.