Ví dụ: Luyện tập: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Luyện tập: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu

Các em học sinh thân mến, trong chương 2, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về những biến chuyển quan trọng của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX – giai đoạn đất nước đứng trước nhiều thử thách to lớn từ bên ngoài và những nỗ lực cải cách bên trong. Bài luyện tập hôm nay sẽ giúp các em củng cố kiến thức thông qua các ví dụ minh họa cụ thể, từng bước một, để các em nắm chắc hơn về các sự kiện, nhân vật và xu hướng lịch sử trong thế kỷ này.

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ (Nhắc lại nhanh)

• Bối cảnh: Đầu thế kỷ XIX, nhà Nguyễn thành lập, thi hành chính sách bảo thủ, “bế quan tỏa cảng”.
• Nguy cơ xâm lược: Các nước phương Tây, đặc biệt là thực dân Pháp, ráo riết mở rộng thuộc địa ở Đông Nam Á.
• Các cuộc kháng chiến: Tiêu biểu là phong trào Cần Vương và khởi nghĩa nông dân cuối thế kỷ XIX.
• Những cải cách: Một số nhà nho yêu nước như Nguyễn Trường Tộ, Phạm Phú Thứ đã đề xuất các kế hoạch canh tân đất nước nhưng không được triều đình chấp nhận.

Ví dụ minh họa từng bước

Ví dụ 1: Tìm hiểu về cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta ở Đà Nẵng (1858)

Bước 1: Xác định sự kiện chính.
Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam.

Bước 2: Phân tích diễn biến cơ bản.

• Quân Pháp tấn công với hỏa lực mạnh, ban đầu chiếm được bán đảo Sơn Trà.
• Dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương, quân dân ta anh dũng chiến đấu, xây dựng hệ thống phòng ngự kiên cố.
• Do bị cầm chân nhiều tháng, lực lượng Pháp suy yếu, phải để lại một bộ phận phòng thủ, rút quân chính vào đánh Gia Định (Sài Gòn).

Bước 3: Nêu kết quả và ý nghĩa.
Kết quả: Quân dân Đà Nẵng đã đẩy lùi được cuộc tấn công ban đầu, tiêu diệt nhiều sinh lực địch. Pháp không thể nhanh chóng kết thúc chiến tranh.
Ý nghĩa: Thể hiện lòng yêu nước, tinh thần quyết tâm bảo vệ quê hương của nhân dân ta ngay từ những ngày đầu chống Pháp.

Ví dụ 2: Phân tích nguyên nhân thất bại của các đề nghị cải cách (ví dụ: của Nguyễn Trường Tộ)

Bước 1: Xác định nội dung cải cách.
Nguyễn Trường Tộ gửi lên triều đình nhiều bản điều trần, đề xuất cải cách trên mọi lĩnh vực: kinh tế (mở cửa buôn bán), quân sự (đúc súng, đóng tàu), giáo dục (đổi mới nội dung học tập, cử người đi du học).

Bước 2: Xem xét thái độ của triều đình.
Vua Tự Đức và các quan lại bảo thủ cho rằng những cải cách là “vọng ngoại”, làm xáo trộn thuần phong mỹ tục, không phù hợp với truyền thống “tôn quân, trọng đạo”.

Bước 3: Kết luận.
Nguyên nhân thất bại: Sự bảo thủ, lạc hậu, thiếu tầm nhìn xa của triều đình nhà Nguyễn. Họ không nhận thức được sức mạnh của văn minh phương Tây, không chịu thay đổi để thích nghi với thời cuộc.

Ví dụ 3: So sánh hai nhân vật lịch sử: Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu

Bước 1: Xác định điểm chung.

• Cả hai đều là quan văn, nhưng được cử làm Tổng đốc trấn giữ thành Hà Nội.
• Cả hai đều thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với triều đình nhà Nguyễn và tinh thần yêu nước.
• Khi thành vỡ, cả hai đều tự vẫn (tự sát) để giữ trọn khí tiết với nước, "thành mất, tôi chết".

Bước 2: Phân tích điểm khác biệt.

• Nguyễn Tri Phương: Chỉ huy quân dân chống Pháp ở Đà Nẵng, Gia Định rồi sau đó là Hà Nội năm 1873. Ông là người từng lập nhiều chiến công, dù tuổi cao vẫn trực tiếp chỉ huy chiến đấu.
• Hoàng Diệu: Trấn giữ Hà Nội năm 1882. Ông bị cô lập vì quân Pháp tấn công bất ngờ, đông và mạnh hơn, trong khi triều đình không có sự tiếp ứng kịp thời. Cái chết của ông mang tính bi tráng, thể hiện sự bất lực của triều đình.

Bước 3: Rút ra bài học. Cả hai đều là tấm gương sáng về lòng yêu nước, dám hy sinh vì nghĩa lớn. Sự hy sinh của họ phản ánh bi kịch của một dân tộc mà nhà nước đã suy yếu, không đủ sức chống lại kẻ thù xâm lược hùng mạnh.

Ghi nhớ

1. Về nguyên nhân: Việt Nam thế kỷ XIX rơi vào tay thực dân Pháp trước hết là do sự suy yếu, bảo thủ của nhà Nguyễn; không đoàn kết được sức dân; thiếu đường lối kháng chiến đúng đắn.
2. Về các phong trào yêu nước: Mặc dù thất bại, các cuộc đấu tranh (Cần Vương, khởi nghĩa nông dân...) đã thể hiện tinh thần bất khuất, ý chí độc lập của nhân dân ta, để lại nhiều bài học quý báu cho các giai đoạn sau.
3. Về những người đi trước: Những đề nghị cải cách như của Nguyễn Trường Tộ cho thấy một bộ phận trí thức có tư tưởng tiến bộ, muốn canh tân đất nước, nhưng bị bỏ lỡ một cách đáng tiếc.

Bài tập gợi ý cho em

1. Ôn tập trắc nghiệm: Hãy kể tên ít nhất 3 cuộc khởi nghĩa lớn trong phong trào Cần Vương (cuối thế kỷ XIX) và người lãnh đạo của chúng. Gợi ý: Có các cuộc khởi nghĩa như Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê...
2. Vận dụng: Theo em, nếu được nhà Nguyễn chấp nhận các đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ, vận mệnh nước ta có thể thay đổi như thế nào? (Hãy viết một đoạn ngắn 3-5 dòng trình bày suy nghĩ của em).
3. Thực hành: Từ ví dụ 3 về so sánh Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu, em hãy so sánh tinh thần chống Pháp của nhân dân ta với thái độ của triều đình nhà Nguyễn trong giai đoạn từ 1858 đến 1884. Em sẽ rút ra nhận xét gì?