Bài tập: Chương 4: Ôn thi tốt nghiệp

Bài tập: Chương 4 – Ôn thi tốt nghiệp Địa lí 10

Giới thiệu

Chương 4 của chương trình Địa lí 10 (sách Chân trời sáng tạo) thường tập trung vào các vấn đề về địa lí dân cư, đô thị hóa, phát triển kinh tế - xã hội và môi trường. Để chuẩn bị tốt cho kì thi tốt nghiệp, các em cần nắm vững kiến thức cơ bản, biết cách phân tích số liệu, biểu đồ và vận dụng vào giải quyết các tình huống thực tế. Bài tập hôm nay sẽ giúp các em ôn lại những nội dung trọng tâm thông qua các dạng bài có hướng dẫn giải chi tiết.

Lý thuyết cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em cần ôn lại một số khái niệm và kiến thức nền sau:

• Dân số và gia tăng dân số: Tỉ suất sinh, tỉ suất tử, gia tăng tự nhiên, gia tăng cơ học, các loại tháp dân số (mở rộng, thu hẹp, ổn định).
• Phân bố dân cư và đô thị hóa: Mật độ dân số, các nhân tố ảnh hưởng đến phân bố dân cư, tỉ lệ dân thành thị, quá trình đô thị hóa và các vấn đề đi kèm.
• Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường: Các ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ), sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với tài nguyên và môi trường (ô nhiễm, suy thoái, phát triển bền vững).

Các dạng bài tập có hướng dẫn giải

Dạng 1: Nhận xét và giải thích bảng số liệu

Ví dụ: Cho bảng số liệu về dân số và tỉ lệ dân thành thị của một quốc gia giả định qua các năm:

Yêu cầu: Nhận xét sự thay đổi về dân số và tỉ lệ dân thành thị của quốc gia này giai đoạn 2000 – 2020. Giải thích nguyên nhân.

Hướng dẫn giải:

1. Xử lí số liệu (nếu cần): Có thể tính tốc độ tăng trưởng dân số hoặc mức tăng tuyệt đối của tỉ lệ dân thành thị.
   • Tỉ lệ dân thành thị năm 2020 so với năm 2000 tăng thêm: 40,8% - 25,0% = 15,8%.
   • Dân số năm 2020 tăng thêm so với năm 2000: 98,2 - 80,0 = 18,2 triệu người.
2. Nhận xét:
   • Về dân số: Dân số quốc gia này liên tục tăng qua các năm. Từ năm 2000 đến 2020, dân số tăng thêm 18,2 triệu người, tốc độ tăng khá nhanh.
   • Về tỉ lệ dân thành thị: Tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh và liên tục, từ 25,0% lên 40,8%, tức tăng 15,8% trong 20 năm. Điều này cho thấy quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ.
3. Giải thích:
   • Dân số tăng do tỉ lệ gia tăng tự nhiên còn cao (do y tế phát triển, tuổi thọ tăng, trong khi mức sinh tuy giảm nhưng vẫn ở mức sinh thay thế hoặc cao hơn).
   • Tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh do quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kéo theo sự dịch cư từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm việc làm và cơ hội học tập tốt hơn. Bên cạnh đó, các đô thị được mở rộng về mặt không gian và địa giới hành chính.

Kết luận: Sự gia tăng dân số và đô thị hóa nhanh là hai xu hướng song hành, đặt ra yêu cầu về phát triển kinh tế, hạ tầng và giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường.

Dạng 2: Phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường

Ví dụ: Em hãy phân tích mối quan hệ giữa hoạt động sản xuất công nghiệp và ô nhiễm môi trường. Theo em, cần làm gì để phát triển công nghiệp bền vững?

Hướng dẫn giải:

• Mối quan hệ tích cực: Phát triển công nghiệp tạo ra nhiều của cải vật chất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống, từ đó có nguồn lực tài chính và công nghệ để đầu tư vào các giải pháp bảo vệ môi trường (xử lí nước thải, lọc khí thải, sử dụng năng lượng sạch).
• Mối quan hệ tiêu cực:
  • Các nhà máy xả thải chưa qua xử lí gây ô nhiễm không khí (CO₂, SO₂, bụi mịn), nguồn nước (hóa chất, kim loại nặng), đất (chất thải rắn).
  • Khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên làm cạn kiệt khoáng sản, suy thoái tài nguyên đất, rừng.
  • Phát thải khí nhà kính góp phần gây biến đổi khí hậu.
• Giải pháp phát triển bền vững:
  1. Áp dụng công nghệ sản xuất sạch hơn, tiết kiệm năng lượng và nguyên liệu.
  2. Tăng cường tái chế, tái sử dụng chất thải trong công nghiệp.
  3. Phát triển các khu công nghiệp sinh thái, gắn với trồng cây xanh và xử lí chất thải tập trung.
  4. Nâng cao nhận thức, thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường cho các doanh nghiệp và người dân.
  5. Chuyển đổi sang các nguồn năng lượng tái tạo (điện mặt trời, gió) để giảm phát thải.

Dạng 3: Khai thác thông tin từ hình ảnh (tháp dân số)

Ví dụ: Quan sát hai tháp dân số (tháp A: đáy rộng, đỉnh nhọn – tháp B: đáy thu hẹp, thân phình to). Hãy cho biết tháp nào thể hiện dân số trẻ, tháp nào thể hiện dân số già? Giải thích đặc điểm và hậu quả kinh tế - xã hội của mỗi kiểu tháp.

Hướng dẫn giải:

• Xác định:
  • Tháp A (đáy rộng, đỉnh nhọn): Thể hiện dân số trẻ (tỉ lệ trẻ em cao, người già thấp).
  • Tháp B (đáy thu hẹp, thân phình to): Thể hiện dân số già (tỉ lệ người trong độ tuổi lao động và người già cao, trẻ em ít).
• Phân tích:
  • Dân số trẻ (tháp A): Dân số tăng nhanh, nguồn lao động dồi dào trong tương lai, nhưng gây sức ép lên giáo dục, y tế, việc làm và tài nguyên.
  • Dân số già (tháp B): Dân số tăng chậm hoặc không tăng, thiếu hụt lao động, gánh nặng an sinh xã hội (lương hưu, chăm sóc sức khỏe) lớn, nhưng chất lượng dân số thường cao hơn.
• Hậu quả:
  • Dân số trẻ: Đòi hỏi đầu tư nhiều cho giáo dục, y tế, giải quyết việc làm; có nguy cơ thất nghiệp cao nếu kinh tế không đáp ứng kịp.
  • Dân số già: Thiếu lao động trẻ, phải nhập cư lao động; chi phí cho y tế, hưu trí tăng; ảnh hưởng đến năng suất và tăng trưởng kinh tế dài hạn.

Ghi nhớ

• Khi làm bài tập nhận xét bảng số liệu, các em cần nêu rõ xu hướng (tăng, giảm, ổn định), mức độ (nhanh, chậm, đều hay không đều) và giải thích nguyên nhân hợp lí.
• Các vấn đề dân số và môi trường luôn có mối liên hệ chặt chẽ với trình độ phát triển kinh tế - xã hội.
• Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng, đòi hỏi kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Bài tập gợi ý

1. Cho bảng số liệu về cơ cấu GDP theo ngành kinh tế của một nước: Nông – lâm – thủy sản: 12% (2000) giảm xuống 5% (2020); Công nghiệp – xây dựng: 40% lên 45%; Dịch vụ: 48% lên 50%. Hãy nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế đó.
2. Giải thích tại sao các đô thị lớn thường có nguy cơ ô nhiễm không khí và ùn tắc giao thông nghiêm trọng? Đề xuất ít nhất 3 giải pháp khắc phục.
3. Phân biệt gia tăng dân số tự nhiên và gia tăng dân số cơ học. Lấy ví dụ cụ thể ở một quốc gia hoặc địa phương em biết.

Chúc các em ôn tập tốt và đạt kết quả cao trong kì thi sắp tới!