Luyện tập: Lịch sử thế giới hiện đại

Giới thiệu bài học

Các em học sinh thân mến! Trong chương 3 của chương trình Lịch sử lớp 10, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về Lịch sử thế giới hiện đại – một giai đoạn đầy biến động và mang tính bước ngoặt. Đây là thời kì chứng kiến sự sụp đổ của chế độ phong kiến, sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản, mở rộng ra toàn cầu. Bài luyện tập hôm nay sẽ giúp các em hệ thống hóa những kiến thức quan trọng nhất, kết nối các sự kiện lịch sử với nhau để hiểu sâu hơn về dòng chảy của lịch sử thế giới từ thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XX.

Lý thuyết trọng tâm

1. Cách mạng tư sản và sự hình thành chủ nghĩa tư bản

Cuộc đấu tranh để lật đổ chế độ phong kiến diễn ra sớm nhất ở Tây Âu và Bắc Mĩ. Các cuộc cách mạng tư sản (như Cách mạng Hà Lan, Cách mạng Anh, Cách mạng Pháp, Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mĩ) đã tạo tiền đề cho chủ nghĩa tư bản phát triển.

• Cách mạng tư sản Anh (1640-1688): Lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ ở Anh.
• Cách mạng công nghiệp: Bắt đầu từ Anh vào nửa sau thế kỉ XVIII, sau đó lan ra châu Âu và Bắc Mĩ. Máy móc ra đời thay thế lao động thủ công, đưa nền sản xuất xã hội hóa nhanh chóng.

2. Sự mở rộng của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc

Sau cách mạng công nghiệp, các nước tư bản chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc. Đây là thời kì các nước như Anh, Pháp, Đức, Mĩ, Nga ráo riết xâm chiếm thuộc địa, biến châu Á, châu Phi và Mĩ Latinh thành nơi cung cấp nguyên liệu và tiêu thụ hàng hóa.

1. Đặc điểm nổi bật: Các công ty độc quyền (cartel, trust) ra đời, chi phối nền kinh tế. Cạnh tranh gay gắt dẫn đến các cuộc chiến tranh giành thuộc địa.
2. Hậu quả: Nhân dân các nước thuộc địa bị bóc lột, đời sống khổ cực, làm dấy lên phong trào giải phóng dân tộc.

3. Các phong trào cách mạng và đấu tranh của giai cấp công nhân

Giai cấp công nhân ra đời và lớn mạnh từ phong trào cách mạng công nghiệp. Họ bị áp bức nặng nề nên liên tục nổi dậy đấu tranh đòi quyền lợi.

• Phong trào công nhân tiêu biểu: Khởi nghĩa công nhân dệt tơ Li-ông (Pháp, 1831), phong trào Hiến chương (Anh, 1836-1848).
• Chủ nghĩa Mác ra đời: Các Mác và Ăng-ghen đã sáng lập ra học thuyết khoa học về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848) là kim chỉ nam cho phong trào cộng sản quốc tế.
• Công xã Pa-ri (1871): Cuộc cách mạng vô sản đầu tiên trên thế giới, dù thất bại nhưng đã để lại nhiều bài học quý giá.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Tìm điểm chung giữa Cách mạng tư sản Pháp (1789) và Cách mạng tư sản Anh (1640).

Trả lời: Cả hai cuộc cách mạng đều lật đổ chế độ phong kiến, đưa giai cấp tư sản lên nắm quyền, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển. Tuy nhiên, cách mạng Pháp triệt để hơn vì xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến, còn Anh vẫn giữ lại một phần quyền lực cho quý tộc mới.

Ví dụ 2: Giải thích vì sao thế kỉ XIX được gọi là “thế kỉ của chủ nghĩa tư bản”?

Trả lời: Vì trong thế kỉ này, chủ nghĩa tư bản đã giành thắng lợi hoàn toàn ở châu Âu và Bắc Mĩ, mở rộng ra khắp thế giới. Máy móc được sử dụng rộng rãi, các nước đế quốc xâu xé thuộc địa, và phong trào công nhân bùng nổ mạnh mẽ.

Ghi nhớ

1. Chủ nghĩa tư bản trải qua hai giai đoạn: hình thành (từ thế kỉ XVI) và phát triển – chuyển sang chủ nghĩa đế quốc (cuối thế kỉ XIX).
2. Các cuộc cách mạng tư sản là động lực phá bỏ chế độ phong kiến, mở đường cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.
3. Phong trào công nhân và sự ra đời của chủ nghĩa Mác là nét chính của đời sống chính trị – xã hội giai đoạn này.
4. Chủ nghĩa đế quốc thúc đẩy việc xâm chiếm thuộc địa, làm gia tăng mâu thuẫn giữa các nước đế quốc với nhau và với các nước bị thống trị.

Bài tập gợi ý

1. Hãy nêu bốn sự kiện quan trọng nhất của lịch sử thế giới hiện đại (thế kỉ XVI – đầu thế kỉ XX) và giải thích vì sao em chọn các sự kiện đó.
2. So sánh điểm giống và khác nhau giữa chủ nghĩa tư bản ở thế kỉ XVIII với chủ nghĩa đế quốc ở cuối thế kỉ XIX.
3. Phong trào Công xã Pa-ri (1871) thất bại, nhưng theo em, nó có ý nghĩa lịch sử như thế nào đối với phong trào công nhân thế giới?
4. Qua bài học, em hãy rút ra bài học về quá trình phát triển của xã hội loài người.