Bài tập: Chương 2: Tiến hóa

Bài tập Chương 2: Tiến hóa (Có hướng dẫn giải)

Giới thiệu

Chương 2 – Tiến hóa giúp chúng ta hiểu được quá trình biến đổi của sinh vật qua thời gian, từ tổ tiên chung đến sự đa dạng ngày nay. Để củng cố kiến thức, các em sẽ làm quen với các dạng bài tập trọng tâm, từ nhận biết khái niệm đến vận dụng vào giải thích hiện tượng thực tế.

I. Lý thuyết cốt lõi cần nhớ

1. Tiến hóa là quá trình thay đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể qua các thế hệ, dẫn đến hình thành loài mới.
2. Các nhân tố tiến hóa: đột biến, giao phối không ngẫu nhiên, chọn lọc tự nhiên, di nhập gen, các yếu tố ngẫu nhiên.
3. Chọn lọc tự nhiên là nhân tố chính, tác động trực tiếp lên kiểu hình, từ đó làm thay đổi tần số alen theo hướng thích nghi.

II. Các dạng bài tập thường gặp

Dạng 1: Nhận biết khái niệm và nhân tố tiến hóa

Ví dụ minh họa: Khoanh tròn vào đáp án đúng: Nhân tố nào sau đây làm thay đổi tần số alen một cách nhanh chóng và không theo hướng xác định?

• A. Đột biến
• B. Giao phối không ngẫu nhiên
• C. Các yếu tố ngẫu nhiên
• D. Chọn lọc tự nhiên

Hướng dẫn giải: Các yếu tố ngẫu nhiên (thiên tai, dịch bệnh) có thể loại bỏ hoàn toàn một alen khỏi quần thể dù alen đó có lợi hay hại, làm thay đổi tần số alen nhanh và ngẫu nhiên. Đáp án C.

Dạng 2: Giải thích hiện tượng tiến hóa

Ví dụ minh họa: Ở một loài bướm, màu sắc cánh thường giống màu vỏ cây nơi chúng sinh sống. Hãy giải thích hiện tượng này dưới góc độ tiến hóa.

Hướng dẫn giải: Đây là kết quả của chọn lọc tự nhiên. Bướm có màu sắc giống vỏ cây sẽ khó bị chim săn mồi phát hiện, sống sót nhiều hơn, sinh sản nhiều hơn. Qua nhiều thế hệ, tần số alen quy định màu sắc ngụy trang tăng lên trong quần thể.

Dạng 3: Bài tập về tần số alen và định luật Hardy-Weinberg

Ví dụ minh họa: Một quần thể thực vật giao phấn có cấu trúc di truyền: 0,36 AA : 0,48 Aa : 0,16 aa. Hãy xác định tần số alen A và a. Quần thể này có đang cân bằng Hardy-Weinberg không?

Hướng dẫn giải:

• Tần số alen A (p): 0,36 + (0,48)/2 = 0,6
• Tần số alen a (q): 0,16 + (0,48)/2 = 0,4
• Kiểm tra cân bằng: p² = 0,36 (AA); 2pq = 2 × 0,6 × 0,4 = 0,48 (Aa); q² = 0,16 (aa).
• Nhận xét: Kết quả trùng với đề bài cho, vậy quần thể đang cân bằng Hardy-Weinberg.

III. Ghi nhớ

• Tiến hóa là sự thay đổi vốn gen của quần thể.
• Chọn lọc tự nhiên là cơ chế chính của tiến hóa thích nghi.
• Định luật Hardy-Weinberg phản ánh trạng thái cân bằng di truyền, chỉ đúng khi quần thể không chịu tác động của các nhân tố tiến hóa.

IV. Bài tập gợi ý tự luyện

1. Phân biệt chọn lọc tự nhiên và các yếu tố ngẫu nhiên. Cho ví dụ cụ thể.
2. Một quần thể khởi đầu có tần số alen A = 0,8; a = 0,2. Sau một thế hệ ngẫu phối, tần số kiểu gen là bao nhiêu (giả sử không có đột biến, di nhập gen, không chịu tác động của chọn lọc)?
3. Giải thích vì sao vi khuẩn nhanh chóng kháng thuốc kháng sinh? Đó có phải là quá trình tiến hóa không?