Bài tập: Chương 3: Sinh thái học

Bài tập: Chương 3 – Sinh thái học (Sinh học 10 - CTST)

Giới thiệu

Chương 3 Sinh thái học giúp các em tìm hiểu về mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường sống, cũng như sự tương tác giữa các sinh vật với nhau trong tự nhiên. Để nắm vững kiến thức và vận dụng linh hoạt vào thực tiễn, phần bài tập hôm nay sẽ ôn lại các khái niệm trọng tâm và hướng dẫn giải một số dạng bài phổ biến.

Lý thuyết cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em hãy ôn lại một số nội dung cốt lõi của chương:

• Môi trường sống: Bao gồm đất, nước, không khí và sinh vật. Các nhân tố sinh thái được chia thành nhân tố vô sinh (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm…) và nhân tố hữu sinh (con người, động vật, thực vật, vi sinh vật).
• Giới hạn sinh thái: Là khoảng giá trị của một nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật có thể tồn tại và phát triển. Khoảng thuận lợi là vùng sinh vật sống tốt nhất.
• Ổ sinh thái: Là không gian sinh thái mà một loài sử dụng các nguồn sống và chịu tác động của các nhân tố sinh thái trong giới hạn cho phép.
• Quan hệ cùng loài và khác loài:
  • Hỗ trợ: Cộng sinh, hội sinh, hợp tác.
  • Cạnh tranh và đối kháng: Cạnh tranh, kí sinh, ức chế - cảm nhiễm, sinh vật ăn sinh vật.

Ví dụ minh họa có hướng dẫn giải

Ví dụ 1: Phân biệt ổ sinh thái và nơi ở

Đề bài: Hai loài chim A và B cùng sống trên một tán cây rừng. Loài A ăn sâu ở vỏ cây phía dưới, loài B ăn sâu ở ngọn cây. Hãy cho biết nơi ở và ổ sinh thái của hai loài này có giống nhau không? Giải thích ngắn gọn.

Hướng dẫn giải:

• Nơi ở: Cả hai loài đều sống trên cùng một cây rừng → nơi ở giống nhau.
• Ổ sinh thái: Khác nhau. Vì loài A khai thác thức ăn ở vùng vỏ cây phía dưới (sâu bọ thân thấp), loài B khai thác thức ăn ở ngọn cây (sâu bọ trên cao). Mỗi loài sử dụng không gian và nguồn thức ăn khác nhau → ổ sinh thái dinh dưỡng khác nhau.

→ Nhận xét: Hai loài có thể chung nơi ở nhưng khác ổ sinh thái, nhờ đó giảm cạnh tranh trực tiếp.

Ví dụ 2: Ảnh hưởng của nhiệt độ đến sự phân bố sinh vật

Đề bài: Một loài cá chỉ sống được ở vùng nước có nhiệt độ từ 15°C đến 30°C. Nếu nhiệt độ nước xuống dưới 10°C hoặc lên trên 35°C, cá sẽ chết. Xác định khoảng giới hạn sinh thái và khoảng thuận lợi của loài cá này.

Hướng dẫn giải:

• Giới hạn sinh thái: Từ 15°C đến 30°C (vì trong khoảng này cá mới tồn tại được).
• Khoảng thuận lợi: Thường nằm trong giới hạn, là vùng nhiệt độ trung bình giúp cá phát triển mạnh nhất. Ví dụ: từ 20°C đến 25°C (dựa theo đặc điểm chung, tùy loài cụ thể).
• Lưu ý: 10°C và 35°C là điểm gây chết, nằm ngoài giới hạn sinh thái.

Ví dụ 3: Nhận biết mối quan hệ giữa các loài

Đề bài: Trong một khu vườn, có các sinh vật sau: cây cam, rệp vừng, kiến và bọ rùa. Rệp vừng hút nhựa cây cam, kiến ăn dịch ngọt do rệp tiết ra và bảo vệ rệp, bọ rùa ăn rệp. Hãy cho biết mối quan hệ giữa:

1. Rệp vừng và cây cam.
2. Kiến và rệp vừng.
3. Bọ rùa và rệp vừng.

Hướng dẫn giải:

• Rệp vừng và cây cam: Kí sinh – vật chủ (rệp lấy nhựa, cây bị hại).
• Kiến và rệp vừng: Cộng sinh (hỗ trợ) (kiến được dịch ngọt, rệp được bảo vệ).
• Bọ rùa và rệp vừng: Sinh vật ăn sinh vật (vật ăn thịt – con mồi).

Ghi nhớ

Khi giải bài tập Sinh thái học, các em cần nhớ:

• Phân biệt rõ nơi ở (địa điểm) và ổ sinh thái (chức năng, cách sử dụng tài nguyên).
• Mỗi loài có một giới hạn sinh thái riêng đối với từng nhân tố.
• Quan hệ giữa các loài: xác định dựa trên lợi ích hoặc tác hại (cộng sinh, kí sinh, cạnh tranh, ăn nhau…).
• Đọc kỹ dữ kiện đề bài để tránh nhầm lẫn giữa các kiểu quan hệ.

Bài tập gợi ý

Bài 1: Hãy nêu 2 ví dụ về giới hạn sinh thái của sinh vật (một ví dụ về nhiệt độ, một ví dụ về độ ẩm) và xác định khoảng chống chịu, khoảng thuận lợi của chúng.

Bài 2: Cho biết mối quan hệ giữa các cặp sinh vật sau: nấm và tảo trong địa y; hổ và thỏ; dây tơ hồng và cây chủ; trâu và bò cùng ăn cỏ trên một đồng cỏ. Giải thích vì sao em xác định như vậy.

Bài 3: Một nghiên cứu cho thấy loài cá rô phi có giới hạn sinh thái về nhiệt độ là từ 5,6°C đến 42°C. Hãy vẽ sơ đồ mô tả giới hạn này, chỉ rõ điểm gây chết dưới, điểm gây chết trên và khoảng thuận lợi (giả sử khoảng 20–35°C).

Bài 4: Tại sao trên cùng một cánh đồng lúa, chim sâu thường ăn sâu ở các tầng khác nhau (ngọn, thân, gốc lúa)? Hãy giải thích bằng khái niệm ổ sinh thái.