Bài tập: Chương 4: Ôn tập cuối năm

Bài tập: Ôn tập cuối năm – Chương 4 Sinh học 10 (CTST)

Giới thiệu

Chúng ta đã đi qua một hành trình dài trong chương trình Sinh học 10, từ thế giới vi mô của tế bào đến các quá trình sinh học phức tạp. Bài ôn tập cuối năm này sẽ giúp em hệ thống lại những kiến thức trọng tâm, đặc biệt là các dạng bài tập thường gặp. Thay vì chỉ học thuộc lòng, em hãy tập trung vào cách phân tích đề bài, vận dụng công thức và tư duy logic để giải quyết vấn đề. Hãy chuẩn bị giấy bút và cùng nhau bước vào phần luyện tập nhé!

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, em hãy ôn nhanh một số khái niệm cốt lõi thường xuất hiện trong đề thi cuối kì:

• Cấu trúc tế bào nhân thực: Phân biệt chức năng của nhân, ti thể, lục lạp, ribosome, lưới nội chất, bộ máy Golgi.
• Vận chuyển các chất qua màng: Các hình thức (thụ động, chủ động, xuất nhập bào) và điều kiện xảy ra.
• Enzyme: Cơ chế hoạt động “chìa khóa – ổ khóa”, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính (nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất).
• Hô hấp tế bào và quang hợp: Phương trình tổng quát, các giai đoạn chính (đường phân, chu trình Krebs, quang pha, pha tối) và sản phẩm tạo thành.
• Chu kỳ tế bào và nguyên phân, giảm phân: Số lượng NST qua các kỳ, ý nghĩa của từng quá trình. Đây là phần dễ gây nhầm lẫn nhất.

Bài tập có hướng dẫn giải

Dạng 1: Xác định số lượng NST trong nguyên phân và giảm phân

Ví dụ: Một tế bào sinh dưỡng của ruồi giấm (2n = 8) đang nguyên phân. Hãy xác định số lượng NST đơn, NST kép, số tâm động và số cromatit ở kỳ giữa.

Hướng dẫn giải:

• Xác định trạng thái NST: Ở kỳ giữa nguyên phân, các NST kép co xoắn cực đại, xếp thành một hàng trên mặt phẳng xích đạo của thoi vô sắc.
• Vì là NST kép nên mỗi NST gồm 2 cromatit gắn với nhau ở tâm động.
• Bộ NST lưỡng bội (2n = 8) → có 8 NST kép.
• Số NST kép: 8 (vì NST vẫn ở trạng thái kép).
• Số NST đơn: 0 (chưa tách tâm động).
• Số cromatit: 8 NST kép × 2 cromatit = 16 cromatit.
• Số tâm động: Mỗi NST kép có 1 tâm động → 8 tâm động.

Đáp số: 0 NST đơn, 8 NST kép, 8 tâm động, 16 cromatit.

Dạng 2: Bài toán về enzyme và cơ chất

Ví dụ: Một dung dịch chứa 10 phân tử enzyme A và 100 phân tử cơ chất B. Sau 5 phút, phân tích thấy chỉ còn 80 phân tử cơ chất. Biết enzyme không bị biến tính. Hãy tính tốc độ phản ứng (số phân tử cơ chất được biến đổi trong một phút).

Hướng dẫn giải:

• Số phân tử cơ chất đã bị biến đổi: 100 – 80 = 20 phân tử.
• Thời gian phản ứng: 5 phút.
• Tốc độ phản ứng = Lượng cơ chất mất đi / Thời gian = 20 / 5 = 4 phân tử/phút.

Đáp số: 4 phân tử/phút.

Dạng 3: So sánh kết quả nguyên phân và giảm phân

Ví dụ: Từ một tế bào mẹ có bộ NST 2n = 20, hãy cho biết sau nguyên phân và sau giảm phân, tế bào con có bộ NST như thế nào? Điểm khác biệt chính là gì?

Hướng dẫn giải:

• Sau nguyên phân (1 lần): Tạo 2 tế bào con, mỗi tế bào có bộ NST giống hệt tế bào mẹ (2n = 20). Đây là hình thức sinh sản của tế bào sinh dưỡng.
• Sau giảm phân (1 lần): Tạo 4 tế bào con, mỗi tế bào có bộ NST giảm đi một nửa (n = 10). Đây là quá trình hình thành giao tử.
• Điểm khác biệt chính: Nguyên phân giữ nguyên bộ NST, còn giảm phân làm giảm đi một nửa bộ NST và xảy ra hiện tượng trao đổi chéo (ở kỳ đầu I) tạo ra biến dị tổ hợp.

Dạng 4: Bài tập về hô hấp tế bào và quang hợp

Ví dụ: Viết phương trình tổng quát của quá trình hô hấp tế bào. Nếu có 3 phân tử glucose tham gia hô hấp hoàn toàn, sẽ tạo ra bao nhiêu phân tử ATP? (Giả sử mỗi glucose tạo ra 38 ATP).

Hướng dẫn giải:

• Phương trình tổng quát:
  C₆H₁₂O₆ + 6 O₂ → 6 CO₂ + 6 H₂O + Năng lượng (ATP + nhiệt).
• Số ATP tạo ra từ 3 glucose: 3 × 38 = 114 ATP.
• Lưu ý: Con số 38 ATP là lý thuyết, thực tế có thể thấp hơn do thất thoát năng lượng.

Đáp số: 114 ATP.

Ghi nhớ

• Với nguyên phân: Kết thúc 1 lần phân bào → 2 tế bào con (2n). Số NST, tâm động, cromatit thay đổi rõ rệt qua từng kỳ. Học thuộc bảng tóm tắt các kỳ sẽ giúp em không bị nhầm lẫn.
• Với giảm phân: Kết thúc 2 lần phân bào → 4 tế bào con (n). Đây là cơ chế tạo ra giao tử, là nguồn gốc của biến dị tổ hợp.
• Đối với enzyme: Tốc độ phản ứng phụ thuộc vào nồng độ enzyme, nồng độ cơ chất, nhiệt độ, pH. Khi cơ chất hết, phản ứng dừng lại dù enzyme vẫn còn.
• Đối với vận chuyển qua màng: Cần phân biệt rõ thụ động (không tiêu tốn năng lượng, theo gradient nồng độ) và chủ động (cần năng lượng, ngược gradient nồng độ).

Bài tập gợi ý (Tự luyện)

1. Một tế bào sinh dục chín của một loài có bộ NST 2n = 24 trải qua giảm phân. Hãy cho biết:
   • Kết thúc giảm phân I, mỗi tế bào con chứa bao nhiêu NST? Ở trạng thái đơn hay kép?
   • Kết thúc giảm phân II, số tế bào con tạo ra là bao nhiêu? Mỗi tế bào con có bao nhiêu NST?
2. Trong một thí nghiệm, người ta cho 5 mg enzyme catalase vào dung dịch H₂O₂. Sau 2 phút, lượng H₂O₂ giảm đi 40 mg. Tính tốc độ phân giải H₂O₂ của enzyme (mg/phút). Em hãy dự đoán nếu tăng nhiệt độ lên quá 40°C thì tốc độ phản ứng sẽ thay đổi thế nào? Giải thích.
3. So sánh sự giống và khác nhau giữa quang hợp và hô hấp tế bào dưới dạng bảng (về bào quan thực hiện, nguyên liệu, sản phẩm, năng lượng).
4. Ở một loài thực vật, có 5 tế bào sinh dục sơ khai đều nguyên phân liên tiếp 3 lần. Tính số tế bào con được tạo thành. Nếu các tế bào con này đều trở thành tế bào sinh trứng và giảm phân, thì sẽ tạo ra bao nhiêu trứng?