Luyện tập: Chiến tranh thế giới

Bài luyện tập: Chiến tranh thế giới

Giới thiệu bài học

Trong chương 2, các em đã tìm hiểu về hai cuộc chiến tranh lớn nhất trong lịch sử nhân loại: Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 – 1918) và Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945). Đây là những sự kiện có tác động sâu sắc đến toàn bộ thế giới. Bài luyện tập hôm nay sẽ giúp các em hệ thống hóa lại kiến thức, củng cố những khái niệm quan trọng và hiểu rõ hơn về nguyên nhân, diễn biến chính, kết cục cũng như tính chất của hai cuộc chiến tranh này.

Lý thuyết trọng tâm

1. Nguyên nhân bùng nổ chiến tranh

Cả hai cuộc chiến tranh đều có những nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân trực tiếp. Điểm chung là mâu thuẫn về quyền lợi giữa các nước đế quốc về thuộc địa, thị trường và ảnh hưởng toàn cầu. Cụ thể:

• Chiến tranh thế giới thứ nhất: Do sự phát triển không đồng đều của chủ nghĩa đế quốc, dẫn đến mâu thuẫn giữa các nước Anh, Pháp, Nga (phe Hiệp ước) với Đức, Áo – Hung, Italia (phe Liên minh). Nguyên nhân trực tiếp là vụ Thái tử Áo – Hung bị ám sát tại Xéc-bi (1914).
• Chiến tranh thế giới thứ hai: Bắt nguồn từ hậu quả nặng nề của Chiến tranh thế giới thứ nhất, cùng với sự xuất hiện của chủ nghĩa phát xít ở Đức, Italia và Nhật Bản. Chính sách nhân nhượng của các nước Anh, Pháp, Mỹ đã tạo điều kiện cho phe phát xít gây chiến. Nguyên nhân trực tiếp là Đức tấn công Ba Lan (1/9/1939).

2. Diễn biến chính

Các em cần ghi nhớ các mốc thời gian quan trọng và cục diện của từng cuộc chiến:

1. Chiến tranh thế giới thứ nhất: Giai đoạn 1 (1914 – 1916) là thế công của phe Liên minh, giai đoạn 2 (1917 – 1918) là thế chủ động của phe Hiệp ước, kết thúc với sự đầu hàng của Đức (11/11/1918).
2. Chiến tranh thế giới thứ hai: Giai đoạn đầu (1939 – 1941) phe phát xít chiếm ưu thế; giai đoạn sau (1942 – 1945) Đồng minh phản công, kết thúc với sự đầu hàng của Nhật Bản (9/1945). Điểm khác biệt lớn là sự tham gia của Liên Xô và sự xuất hiện của vũ khí hạt nhân.

3. Kết cục và hậu quả

Hai cuộc chiến tranh để lại những hậu quả vô cùng khủng khiếp:

• Thiệt hại về người và của: Hàng chục triệu người chết, hàng triệu người bị thương, tàn phế. Nền kinh tế thế giới bị tàn phá nặng nề.
• Biến đổi chính trị: Bản đồ thế giới thay đổi. Sau chiến tranh thế nhất, các đế quốc Đức, Áo – Hung, Ottoman sụp đổ. Nước Nga thành lập nhà nước xã hội chủ nghĩa. Sau chiến tranh thế hai, trật tự thế giới hai cực hình thành (Mỹ và Liên Xô), phong trào giải phóng dân tộc lên cao.
• Tính chất: Cả hai cuộc chiến tranh đều mang tính chất phi nghĩa, nhất là về phía các nước đế quốc và phát xít. Riêng Chiến tranh thế giới thứ hai, từ năm 1941 trở đi, khi Liên Xô và các nước Đồng minh tham chiến, cuộc chiến mang thêm tính chất chính nghĩa nhằm bảo vệ hòa bình, chống chủ nghĩa phát xít.

Ví dụ minh họa

Chúng ta cùng phân tích một vài ví dụ cụ thể để hiểu rõ hơn:

Ví dụ 1: Nguyên nhân sâu xa của Chiến tranh thế giới thứ hai có thể thấy rõ qua chính sách thỏa hiệp của Anh, Pháp đối với Đức (như ký Hiệp định Muy-ních 1938). Họ hy vọng nhường cho Hitler vùng đất Xuy-đét của Tiệp Khắc để đánh đổi hòa bình, nhưng điều đó càng khuyến khích Đức gây chiến tranh lớn.

Ví dụ 2: Một trong những điểm khác biệt quan trọng là vai trò nhân dân. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nhân dân các nước bị chiếm đóng (như Pháp, Ba Lan, Hy Lạp) đã thành lập các lực lượng kháng chiến chống phát xít. Đây là cuộc chiến không chỉ của các chính phủ mà còn của toàn thể nhân loại yêu chuộng hòa bình.

Ví dụ 3: Hậu quả lớn nhất cả hai cuộc chiến là việc con người biến khoa học, kỹ thuật thành phương tiện giết người hàng loạt. Vũ khí hạt nhân được Mỹ ném xuống Nhật Bản năm 1945 đã cho thấy sức tàn phá kinh hoàng, buộc nhân loại sau này phải suy nghĩ về sự sống và hòa bình.

Ghi nhớ

1. Nguyên nhân sâu xa của các cuộc chiến tranh là mâu thuẫn giữa các đế quốc về thuộc địa và thị trường. Đây là quy luật khắc nghiệt của chủ nghĩa đế quốc.
2. Chiến tranh thế giới thứ nhất tồn tại một cục diện chiến tranh (phe Hiệp ước thắng). Chiến tranh thế giới thứ hai có hai giai đoạn: đầu là chiến tranh đế quốc phi nghĩa, sau là chiến tranh chính nghĩa chống phát xít.
3. Hai cuộc chiến để lại bài học sâu sắc về hòa bình: không được nhân nhượng kẻ gây chiến; cần phải đoàn kết các lực lượng hòa bình thế giới.

Bài tập gợi ý

Các em hãy thử sức với một số bài tập sau để ôn luyện nhé:

• Bài tập 1: Hãy so sánh điểm giống và khác nhau về nguyên nhân bùng nổ giữa Chiến tranh thế giới thứ nhất và Chiến tranh thế giới thứ hai.
• Bài tập 2: Vì sao nói Chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu mang tính chất chính nghĩa kể từ khi Liên Xô tham chiến (1941)? Em hãy lấy một dẫn chứng cụ thể.
• Bài tập 3: Sau khi học xong hai cuộc chiến tranh, theo em, hậu quả nào là nghiêm trọng nhất đối với nhân loại? Giải thích vì sao?