Bài tập: Chương 3: Lịch sử thế giới hiện đại

Giới thiệu bài tập chương 3: Lịch sử thế giới hiện đại

Các em học sinh thân mến, sau khi đã tìm hiểu những biến chuyển to lớn của thế giới từ thế kỉ XX đến đầu thế kỉ XXI, chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập và củng cố kiến thức qua các dạng bài tập tiêu biểu. Bài tập chương 3 này sẽ giúp các em hệ thống hóa những sự kiện quan trọng, nắm chắc các khái niệm then chốt và rèn luyện kĩ năng phân tích, so sánh các vấn đề lịch sử thế giới hiện đại.

I. Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em hãy ghi nhớ những nội dung chính sau:

• Chủ nghĩa tư bản hiện đại: Là giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, với những đặc điểm như toàn cầu hóa kinh tế, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, vai trò của các tập đoàn xuyên quốc gia và sự điều tiết của nhà nước.
• Trật tự thế giới mới: Sự hình thành và sụp đổ của trật tự hai cực I-an-ta (1945-1991). Từ sau năm 1991, thế giới phát triển theo xu thế đa cực, đa trung tâm.
• Cách mạng khoa học - công nghệ: Diễn ra từ những năm 1940, làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội, đưa nhân loại bước vào nền văn minh thông tin.
• Chủ nghĩa xã hội: Sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩa sau năm 1945, những thành tựu và hạn chế, cùng với sự khủng hoảng, sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu (1989-1991).
• Phong trào giải phóng dân tộc: Sự trỗi dậy mạnh mẽ ở các nước Á, Phi, Mỹ Latinh sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dẫn đến sự ra đời của hơn 100 quốc gia độc lập.

II. Các dạng bài tập và hướng dẫn giải

Dạng 1: Bài tập nhận biết và tái hiện kiến thức

Ví dụ 1: Hãy điền tên các sự kiện lịch sử thế giới hiện đại vào mốc thời gian cho trước: 1945, 1949, 1961, 1991.

Hướng dẫn giải:

• Năm 1945: Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Liên hợp quốc được thành lập. Cách mạng tháng Tám thành công ở Việt Nam.
• Năm 1949: Liên Xô chế tạo thành công bom nguyên tử. Cách mạng Trung Quốc thành công, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời.
• Năm 1961: Liên Xô phóng tàu vũ trụ đưa người đầu tiên bay vào vũ trụ (Ga-ga-rin). Mỹ bắt đầu can thiệp sâu vào chiến tranh Việt Nam.
• Năm 1991: Liên Xô tan rã. Trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ.

Ví dụ 2: "Kế hoạch Mác-san" (1947) của Mĩ nhằm mục tiêu gì?

Hướng dẫn giải: "Kế hoạch Mác-san" là chương trình viện trợ kinh tế của Mĩ dành cho các nước Tây Âu sau chiến tranh. Mục tiêu trước mắt là giúp Tây Âu phục hồi kinh tế, nhưng mục đích chiến lược là tăng cường ảnh hưởng của Mĩ, lôi kéo các nước này đứng về phía Mĩ chống lại Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa.

Dạng 2: Bài tập giải thích và phân tích

Ví dụ 3: Tại sao nói: "Cách mạng khoa học - công nghệ là đặc trưng của thế giới hiện đại"?

Hướng dẫn giải:

1. Vai trò then chốt: Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Mọi phát minh khoa học đều nhanh chóng được ứng dụng vào sản xuất và đời sống.
2. Tác động to lớn: Làm thay đổi cơ cấu kinh tế (chuyển từ công nghiệp sang dịch vụ và công nghệ cao), tạo ra nhiều ngành mới (công nghệ thông tin, công nghệ sinh học...).
3. Ảnh hưởng toàn diện: Thay đổi cách thức sản xuất, tiêu dùng, giao tiếp, giải trí và cả tư duy của con người.
4. Thúc đẩy toàn cầu hóa: Nhờ sự phát triển của công nghệ thông tin và giao thông vận tải, thế giới trở nên "phẳng" hơn, các quốc gia ngày càng phụ thuộc lẫn nhau.

Ví dụ 4: Phân tích nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô?

Hướng dẫn giải: Nguyên nhân sụp đổ là tổng hợp của nhiều yếu tố:

• Nguyên nhân sâu xa: Mô hình kinh tế tập trung quan liêu bao cấp kém hiệu quả, không theo kịp sự phát triển của khoa học - công nghệ; thiếu dân chủ, vi phạm pháp chế xã hội chủ nghĩa; không kịp thời sửa chữa sai lầm.
• Nguyên nhân trực tiếp: Sai lầm trong quá trình cải tổ của Goóc-ba-chốp (Perestroika) đã đẩy đất nước vào khủng hoảng toàn diện, mất kiểm soát và cuối cùng là tan rã.
• Tác động từ bên ngoài: Sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch, đặc biệt là Mỹ và phương Tây.

Dạng 3: Bài tập so sánh và liên hệ

Ví dụ 5: So sánh hai trật tự thế giới theo hệ thống Vec-xai - Oa-sinh-tơn (1919-1939) và trật tự hai cực I-an-ta (1945-1991).

Hướng dẫn giải:

1. Giống nhau: Đều được hình thành sau một cuộc chiến tranh thế giới; đều do các cường quốc thắng trận thiết lập để thỏa mãn quyền lợi của họ; đều chứa đựng mâu thuẫn dẫn tới những cuộc xung đột sau đó.
2. Khác nhau:
   • Vec-xai - Oa-sinh-tơn: Mang tính áp đặt, phân chia thuộc địa giữa các nước tư bản thắng trận. Căng thẳng chủ yếu giữa các nước tư bản với nhau (Anh, Pháp, Mĩ với Đức, Italia, Nhật).
   • Hai cực I-an-ta: Dựa trên đối đầu gay gắt giữa hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập: tư bản chủ nghĩa (Mĩ đứng đầu) và xã hội chủ nghĩa (Liên Xô đứng đầu). Bao trùm là cuộc Chiến tranh lạnh.

Ví dụ 6: Liên hệ những tác động của toàn cầu hóa đối với Việt Nam hiện nay.

Hướng dẫn giải:

• Tích cực: Tận dụng được nguồn vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý từ bên ngoài; thúc đẩy xuất khẩu, phát triển kinh tế; giao lưu văn hóa, học tập cái hay của thế giới. Việt Nam gia nhập WTO (2007), ký kết nhiều FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA...).
• Tiêu cực: Gia tăng sự phụ thuộc vào kinh tế thế giới, dễ bị tổn thương trước các khủng hoảng; nguy cơ mất bản sắc văn hóa dân tộc; khoảng cách giàu nghèo có nguy cơ gia tăng; vấn đề ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên.

III. Ghi nhớ

Khi làm bài tập lịch sử thế giới hiện đại, các em cần lưu ý:

1. Nắm vững các mốc thời gian quan trọng và bối cảnh lịch sử của từng sự kiện.
2. Phân tích sự kiện phải dựa trên quan điểm lịch sử, khách quan, đặt trong bối cảnh cụ thể.
3. Chú ý đến mối liên hệ giữa các sự kiện, giữa lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc Việt Nam.
4. Rèn luyện kỹ năng giải thích, chứng minh, so sánh và liên hệ thực tiễn.

IV. Bài tập gợi ý để tự luyện tập

Các em hãy thử sức với những bài tập sau:

1. Nêu ý nghĩa lịch sử của sự ra đời nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (1949).
2. Tại sao nói Liên hợp quốc là tổ chức toàn cầu quan trọng nhất trong việc duy trì hòa bình và an ninh thế giới?
3. Phân tích điểm mới của phong trào giải phóng dân tộc sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945 - 1960) so với giai đoạn trước.
4. So sánh cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại với cuộc cách mạng công nghiệp thế kỉ XVIII-XIX (về đặc điểm, tác động).
5. Sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu để lại bài học gì cho các quốc gia theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó có Việt Nam?

Chúc các em ôn tập tốt và đạt kết quả cao!