Chương 4: Ôn thi tốt nghiệp

Bài học: Chương 4 - Ôn thi tốt nghiệp (Lý thuyết trọng tâm)

I. Giới thiệu bài học

Chương 4 là chương cuối cùng trong chương trình Ngữ văn lớp 11 theo bộ sách Chân trời sáng tạo. Đây là giai đoạn tổng kết, hệ thống hóa toàn bộ kiến thức đã học để chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông. Nội dung ôn tập không chỉ giới hạn trong chương trình lớp 11 mà còn bao gồm những kiến thức nền tảng từ lớp 10. Mục tiêu của chúng ta là giúp các em nắm vững phương pháp làm bài và tự tin hoàn thành các dạng đề thi.

II. Lý thuyết trọng tâm

1. Cấu trúc đề thi tốt nghiệp môn Ngữ văn

Đề thi thường gồm hai phần chính:

• Phần I: Đọc hiểu (3,0 điểm): Cho một văn bản (thơ, văn xuôi, nghị luận) và 4-5 câu hỏi kiểm tra năng lực đọc hiểu: xác định thể loại, phương thức biểu đạt, nội dung chính, biện pháp tu từ, thông điệp...
• Phần II: Làm văn (7,0 điểm): Gồm hai câu:
  • Câu 1 (2,0 điểm): Viết đoạn văn nghị luận xã hội (khoảng 200 chữ) về một vấn đề tư tưởng, đạo lý, hiện tượng đời sống.
  • Câu 2 (5,0 điểm): Viết bài văn nghị luận văn học phân tích, cảm nhận một tác phẩm/chỉ trích một đoạn thơ/văn xuôi.

2. Các dạng kiến thức cần ôn tập

Dựa vào chương trình lớp 11 và ôn tập tổng hợp, các em cần tập trung vào:

1. Thơ hiện đại Việt Nam: Các tác phẩm như "Vội vàng" (Xuân Diệu), "Đây thôn Vĩ Dạ" (Hàn Mặc Tử), "Tràng giang" (Huy Cận), "Tương tư" (Nguyễn Bính)... Chú ý nội dung yêu nước, tình yêu cuộc sống, cái tôi trữ tình.
2. Văn xuôi hiện đại Việt Nam: Các tác phẩm như "Chí Phèo" (Nam Cao), "Hai đứa trẻ" (Thạch Lam), "Chữ người tử tù" (Nguyễn Tuân)... Chú ý giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ.
3. Nghị luận xã hội: Những vấn đề gần gũi như trách nhiệm của tuổi trẻ, lòng biết ơn, giá trị của sự sẻ chia, tác động của mạng xã hội, bảo vệ môi trường...
4. Kỹ năng đọc hiểu: Nhận diện thể loại, phương thức biểu đạt, phép tu từ (so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ, đối...), nội dung chính, thông điệp.

III. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Đọc hiểu

Ngữ liệu: Trích đoạn thơ trong "Đây thôn Vĩ Dạ" (Hàn Mặc Tử): "Vườn ai mướt quá xanh như ngọc/ Lá trúc che ngang mặt chữ điền".

Câu hỏi: Hãy xác định biện pháp tu từ được sử dụng trong hai câu thơ trên và nêu tác dụng.

Trả lời gợi ý:

- Biện pháp tu từ: So sánh ("xanh như ngọc") và ẩn dụ ("mặt chữ điền" chỉ khuôn mặt người).

- Tác dụng: So sánh làm tăng vẻ đẹp trong trẻo, mượt mà của vườn cây; ẩn dụ gợi vẻ đẹp phúc hậu của con người xứ Huế. Cả hai biện pháp tạo nên bức tranh thơ mộng, đầy sức gợi.

Ví dụ 2: Nghị luận văn học

Đề bài: Phân tích diễn biến tâm trạng của nhân vật Chí Phèo từ sau khi gặp thị Nở trong tác phẩm "Chí Phèo" (Nam Cao).

Dàn ý ngắn:

1. Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật Chí Phèo. Nêu tình huống gặp thị Nở là bước ngoặt.
2. Thân bài:
   • Trước khi gặp thị Nở: Chí là con quỷ dữ làng Vũ Đại, mất hết nhân tính.
   • Sau khi gặp thị Nở: Thức tỉnh tình người, muốn làm hòa với cuộc sống, thấy lòng "xôn xao", "bâng khuâng", "thèm lương thiện".
   • Sự đổ vỡ: Khi bị thị Nở từ chối, Chí chìm trong tuyệt vọng, uất hận, cuối cùng giết Bá Kiến và tự sát.
3. Kết bài: Đánh giá giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm: dù sa đọa, con người vẫn khát khao hạnh phúc, lương thiện. Nghệ thuật miêu tả tâm lý xuất sắc của Nam Cao.

IV. Ghi nhớ

Để làm tốt bài thi tốt nghiệp, các em cần ghi nhớ những điều sau:

• Đọc kỹ đề: Xác định đúng yêu cầu (nghị luận xã hội hay văn học, dẫn chứng nào, phạm vi tác phẩm).
• Lập dàn ý nhanh: Không viết ngay, dành 3-5 phút để gạch ý chính.
• Dẫn chứng cụ thể: Luôn dùng câu thơ, câu văn tiêu biểu để minh họa.
• Đúng phương thức: Nghị luận xã hội cần có luận điểm rõ ràng, lý lẽ và bằng chứng thực tế. Nghị luận văn học cần phân tích nghệ thuật, nội dung.
• Tránh lan man: Viết đúng trọng tâm, không kể lại tác phẩm dài dòng.

V. Bài tập gợi ý

Các em hãy tự luyện tập với các đề sau:

1. Đề đọc hiểu: Đọc bài thơ "Vội vàng" (Xuân Diệu) và trả lời các câu hỏi:
   • Xác định thể thơ và phương thức biểu đạt chính.
   • Cảm xúc chủ đạo của nhân vật trữ tình là gì?
   • Phân tích hiệu quả của biện pháp điệp ngữ trong đoạn thơ "Tôi muốn tắt nắng đi..."
2. Đề nghị luận xã hội: Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ của em về ý nghĩa của sự sẻ chia trong cuộc sống.
3. Đề nghị luận văn học: Cảm nhận của em về vẻ đẹp cổ điển mà hiện đại trong bài thơ "Tràng giang" của Huy Cận.

Hãy dành thời gian luyện tập mỗi ngày, chú trọng kỹ năng viết và phân tích. Chúc các em ôn tập hiệu quả và đạt kết quả cao trong kỳ thi tốt nghiệp!