Chương 4: Ôn tập cuối năm

Lý thuyết trọng tâm

1. Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng

Đây là hoạt động sống cơ bản nhất, bao gồm quá trình lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành vật chất cần thiết, tích lũy năng lượng cho cơ thể, đồng thời thải ra các chất không cần thiết.

• Ở thực vật: Quá trình quang hợp ở lá tổng hợp chất hữu cơ từ CO₂ và nước nhờ năng lượng ánh sáng. Hô hấp ở tế bào (ở rễ, thân, lá) phân giải chất hữu cơ giải phóng năng lượng. Sự vận chuyển nước và khoáng diễn ra qua mạch gỗ (từ rễ lên lá) và mạch rây (từ lá đến các cơ quan khác).
• Ở động vật: Quá trình tiêu hóa biến thức ăn thành các chất dinh dưỡng đơn giản, hấp thụ vào máu. Hô hấp cung cấp O₂ và thải CO₂. Hệ tuần hoàn vận chuyển các chất đến từng tế bào và mang sản phẩm thải đến cơ quan bài tiết.

2. Cảm ứng ở sinh vật

Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường bên trong và bên ngoài, giúp sinh vật thích nghi.

• Ở thực vật: Các phản ứng thường chậm, biểu hiện qua hướng động (ví dụ: ngọn cây hướng về phía ánh sáng - hướng sáng dương; rễ cây hướng về phía có nước - hướng nước) và ứng động (ví dụ: hoa tulip nở ra khi trời ấm, cụp lại khi trời lạnh; lá cây trinh nữ cụp lại khi bị va chạm).
• Ở động vật: Nhờ có hệ thần kinh, phản ứng diễn ra nhanh và chính xác. Hình thức cảm ứng bao gồm phản xạ đơn giản (ví dụ: rụt tay lại khi chạm vào vật nóng) và các tập tính phức tạp (ví dụ: tập tính săn mồi của sư tử, tập tính xây tổ của chim).

3. Sinh trưởng và phát triển

Sinh trưởng là sự tăng kích thước và khối lượng cơ thể, phát triển là sự biến đổi về hình thái, cấu tạo và chức năng sinh lý.

• Ở thực vật: Sinh trưởng sơ cấp (làm tăng chiều dài) nhờ mô phân sinh ở ngọn thân và ngọn rễ. Sinh trưởng thứ cấp (làm tăng đường kính) nhờ mô phân sinh bên ở cây Hai lá mầm. Phát triển của thực vật bao gồm các giai đoạn: hạt nảy mầm, cây con, cây trưởng thành, ra hoa, kết quả, già và chết. Các hormone thực vật (auxin, gibberellin, cytokinin, abscisic acid, ethylene) điều hòa các quá trình này.
• Ở động vật: Quá trình phát triển có thể không qua biến thái (như người, trẻ sơ sinh phát triển thẳng thành người trưởng thành) hoặc có biến thái (như bướm: trứng → ấu trùng (sâu) → nhộng → bướm trưởng thành). Hormone sinh trưởng, hormone tuyến giáp và hormone sinh dục đóng vai trò chủ đạo.

4. Sinh sản ở sinh vật

Sinh sản đảm bảo cho sự duy trì nòi giống qua các thế hệ.

• Ở thực vật:
  • Sinh sản vô tính: Không có sự kết hợp giao tử, cây con giống hệt cây mẹ (giâm cành, chiết cành, nuôi cấy mô).
  • Sinh sản hữu tính: Có sự kết hợp giao tử đực (tinh tử) và giao tử cái (noãn) tạo thành hợp tử. Quá trình thụ phấn, thụ tinh kép ở thực vật có hoa là một đặc điểm nổi bật (một tinh tử thụ tinh với noãn tạo hợp tử, tinh tử còn lại thụ tinh với tế bào nhân cực tạo nội nhũ). Quả và hạt được hình thành từ bầu nhụy và noãn sau thụ tinh.
• Ở động vật:
  • Sinh sản vô tính: Chủ yếu ở động vật bậc thấp (san hô, thủy tức - mọc chồi; sao biển, giun dẹp - tái sinh).
  • Sinh sản hữu tính: Có sự kết hợp giữa tinh trùng và trứng. Quá trình này có thể diễn ra trong môi trường nước (thụ tinh ngoài - như cá, ếch) hoặc bên trong cơ thể (thụ tinh trong - như bò sát, chim, thú). Quá trình phôi thai phát triển có thể diễn ra trong trứng (lớp chim, bò sát) hoặc trong tử cung của mẹ (lớp thú).

Ví dụ minh họa tổng hợp

Ví dụ 1: Một cây xanh sống trong chậu, khi để nghiêng và tưới nước đều, các em hãy giải thích các hiện tượng sau:

1. Ngọn cây mọc cong lên trên? (Hướng sáng) — Rễ cây mọc thẳng xuống dưới và lan về phía mép chậu? (Hướng nước và hướng trọng lực). Đây là biểu hiện của cảm ứng.
2. Lá cây quang hợp tổng hợp chất hữu cơ, vận chuyển đường xuống rễ qua mạch rây. Rễ hút nước và khoáng lên lá qua mạch gỗ. Đây là biểu hiện của trao đổi chất và vận chuyển.
3. Sau một thời gian, cây cao hơn, thân to hơn, ra hoa, kết quả. Đây là sinh trưởng và phát triển. Hoa là cơ quan sinh sản hữu tính của cây.

Ví dụ 2: Ở cơ thể người:

• Trao đổi chất: Tim đập đưa máu đi nuôi cơ thể, thận lọc máu thải nước tiểu, phổi trao đổi khí.
• Cảm ứng: Khi trời lạnh, da run lên để sinh nhiệt (phản xạ). Khi thấy đồ ăn ngon, nước bọt tiết ra (phản xạ có điều kiện).
• Sinh trưởng và phát triển: Trẻ sơ sinh nặng 3kg, sau 6 tháng tăng lên 7kg, và dần trưởng thành ở tuổi dậy thì nhờ hormone.
• Sinh sản: Tinh trùng gặp trứng ở ống dẫn trứng tạo hợp tử, làm tổ trong tử cung và phát triển thành thai nhi.

Ghi nhớ

• Các quá trình sống ở sinh vật (trao đổi chất, cảm ứng, sinh trưởng-phát triển, sinh sản) không tồn tại độc lập mà liên quan mật thiết với nhau. Trao đổi chất cung cấp năng lượng và vật chất cho sinh trưởng; cảm ứng giúp điều chỉnh các quá trình đó; sinh sản đảm bảo sự tồn tại của loài.
• Ở thực vật, các quá trình diễn ra chậm và phân tán, phụ thuộc nhiều vào môi trường. Ở động vật, các quá trình diễn ra nhanh, chính xác và được điều phối bởi hệ thần kinh và nội tiết.
• Nắm vững các khái niệm cốt lõi (quang hợp, hô hấp, hướng động, phản xạ, hormone, biến thái, thụ tinh) và phân biệt được các ví dụ tiêu biểu ở hai giới (Thực vật và Động vật) là chìa khóa để ôn tập tốt.