Chương 4: Ôn thi tốt nghiệp

Giới thiệu bài học

Chào các em, bài học hôm nay là một nội dung rất quan trọng trong quá trình chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT môn Tin học. Chúng ta sẽ cùng nhau hệ thống lại những kiến thức cốt lõi của chương trình Tin học lớp 11, đặc biệt là phần Lập trình với Python và Cấu trúc dữ liệu. Đây là nền tảng vững chắc để các em giải quyết các bài toán lập trình trong đề thi. Mục tiêu của bài là giúp các em ôn tập, củng cố lý thuyết và vận dụng qua các ví dụ minh họa cụ thể.

Lý thuyết trọng tâm

1. Các kiểu dữ liệu cơ bản và cấu trúc điều khiển

• Kiểu dữ liệu: Số nguyên (int), số thực (float), xâu ký tự (str), logic (bool).
• Biểu thức và phép toán: Cộng (+), trừ (-), nhân (*), chia (/), chia lấy nguyên (//), chia lấy dư (%), so sánh (>, <, ==, !=, >=, <=), logic (and, or, not).
• Cấu trúc rẽ nhánh: Sử dụng lệnh if, elif, else để thực hiện các hành động khác nhau dựa trên điều kiện.
• Cấu trúc lặp:
  • Vòng lặp for dùng để duyệt qua một dãy (range, list, string).
  • Vòng lặp while dùng khi chưa biết trước số lần lặp, lặp dựa trên điều kiện.

2. Cấu trúc dữ liệu dạng danh sách (list)

Danh sách (list) là một cấu trúc dữ liệu linh hoạt, chứa nhiều phần tử, mỗi phần tử có thể thuộc kiểu dữ liệu khác nhau. Các thao tác quan trọng:

1. Tạo danh sách: ds = [1, 2, 3] hoặc ds = [].
2. Chỉ số (index): Phần tử đầu tiên có chỉ số 0, phần tử cuối chỉ số -1.
3. Thêm phần tử: Dùng ds.append(giatri) để thêm vào cuối.
4. Xóa phần tử: Dùng ds.pop(index) hoặc del ds[index].
5. Duyệt danh sách: Dùng vòng lặp for: for phantu in ds:.

3. Hàm (Function) và module

• Hàm tự định nghĩa: Dùng từ khóa def để tạo hàm, giúp tái sử dụng mã nguồn.
  Ví dụ cú pháp: def ten_ham(tham_so):
• Module: Là một tệp Python (.py) chứa các hàm, biến. Dùng lệnh import để sử dụng module, ví dụ: import math để dùng hàm math.sqrt().

4. Xử lý xâu ký tự (string)

Xâu ký tự là một dãy các ký tự. Một số thao tác thường gặp:

• Lấy độ dài: Dùng hàm len(xau).
• Nối xâu: Dùng dấu +.
• Trích xuất ký tự: Dùng chỉ số giống list: xau[2].
• Kiểm tra con xâu: Dùng toán tử in, ví dụ: "abc" in "xyzabc" trả về True.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Kiểm tra số nguyên tố

Đề bài: Viết chương trình nhập một số nguyên n (n > 2). In ra màn hình "La so nguyen to" nếu n là số nguyên tố, ngược lại in "Khong phai".

Lời giải:

n = int(input("Nhap n: "))
if n < 2:
    print("Khong phai")
else:
    la_nguyen_to = True
    for i in range(2, int(n**0.5) + 1):
        if n % i == 0:
            la_nguyen_to = False
            break
    if la_nguyen_to:
        print("La so nguyen to")
    else:
        print("Khong phai")

Giải thích: Đầu tiên, chúng ta loại trường hợp n < 2. Sau đó, dùng vòng lặp for kiểm tra các ước số từ 2 đến căn bậc hai của n. Nếu tìm thấy ước số, biến la_nguyen_to được gán False và dừng vòng lặp. Cuối cùng, hiển thị kết quả.

Ví dụ 2: Tính tổng dãy số chẵn trong danh sách

Đề bài: Nhập một dãy số nguyên bất kỳ (ví dụ: 5, 8, 3, 10, 7). Tính và in ra tổng các số chẵn trong dãy.

Lời giải:

# Nhap day so
chuoi = input("Nhap day so, cach nhau boi dau phay: ")
ds = [int(x) for x in chuoi.split(",")]

tong = 0
for so in ds:
    if so % 2 == 0:
        tong = tong + so

print("Tong cac so chan la:", tong)

Giải thích: Đầu tiên, chúng ta nhập chuỗi và chuyển thành danh sách số nguyên bằng cú pháp list comprehension. Sau đó, duyệt từng phần tử trong danh sách, nếu phần tử chia hết cho 2 (số chẵn) thì cộng vào biến tong. Kết quả được in ra màn hình.

Ví dụ 3: Đếm số lần xuất hiện của một ký tự trong xâu

Đề bài: Nhập vào một xâu ký tự và một ký tự. Đếm xem ký tự đó xuất hiện bao nhiêu lần trong xâu (không phân biệt chữ hoa, chữ thường).

Lời giải:

xau = input("Nhap xau: ").lower()
ky_tu = input("Nhap ky tu: ").lower()

dem = 0
for c in xau:
    if c == ky_tu:
        dem = dem + 1

print(f"Ky tu '{ky_tu}' xuat hien {dem} lan.")

Giải thích: Sử dụng phương thức .lower() để chuyển cả xâu và ký tự về chữ thường nhằm không phân biệt hoa/thường. Duyệt từng ký tự trong xâu và đếm số lần trùng khớp.

Ghi nhớ

• Biến: Là tên đại diện cho dữ liệu, được gán giá trị bằng dấu =.
• Cấu trúc rẽ nhánh: if-elif-else giúp chương trình đưa ra quyết định.
• Vòng lặp for: Duyệt qua từng phần tử trong một dãy (danh sách, xâu).
• Hàm def: Giúp nhóm code thành một khối có thể tái sử dụng.
• Xử lý dãy số: Nhập dãy từ chuỗi, duyệt và tính toán.

Bài tập gợi ý

Các em hãy thử sức với các bài tập sau để củng cố kiến thức:

1. Viết chương trình nhập một số nguyên n, in ra các số Fibonacci nhỏ hơn hoặc bằng n. (Số Fibonacci: 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8,...)
2. Nhập một danh sách số thực (float). Tính và in ra trung bình cộng của các số dương có trong danh sách.
3. Viết hàm tim_max(a, b, c) nhận ba số và trả về số lớn nhất. Sau đó nhập ba số từ bàn phím và gọi hàm để in kết quả.
4. Cho một xâu ký tự. Kiểm tra xem xâu đó có phải là "xâu đối xứng" (palindrome) hay không? (Ví dụ: "madam" là đối xứng)
5. Tạo một danh sách gồm 10 số ngẫu nhiên từ 1 đến 100. Sử dụng vòng lặp để in ra các số lẻ và tính tổng của chúng.

Chúc các em ôn tập tốt và đạt kết quả cao trong kỳ thi sắp tới!