Chương 2: Tài chính công

Bài 2: Tài chính công

1. Giới thiệu về tài chính công

Trong đời sống hàng ngày, chúng ta thường thấy Nhà nước xây dựng trường học, bệnh viện, đường xá, cầu cống… Tất cả những công trình đó đều cần đến nguồn vốn lớn từ ngân sách nhà nước. Vậy nguồn vốn đó đến từ đâu và được quản lý như thế nào? Đó chính là nội dung của tài chính công - một bộ phận quan trọng trong nền kinh tế quốc dân.

Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu, chi bằng tiền của Nhà nước, nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước và phục vụ lợi ích chung của cộng đồng, xã hội.

2. Lý thuyết trọng tâm

2.1. Khái niệm tài chính công

Tài chính công là hoạt động tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước để thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội. Các quỹ tiền tệ này thuộc sở hữu công cộng và được quản lý theo pháp luật.

Ví dụ: Khi Nhà nước thu thuế thu nhập doanh nghiệp, số tiền đó được đưa vào ngân sách nhà nước. Sau đó, Nhà nước dùng số tiền này để chi trả lương cho giáo viên, xây bệnh viện, hỗ trợ người nghèo,... Toàn bộ quá trình thu - chi này là hoạt động của tài chính công.

2.2. Đặc điểm của tài chính công

• Chủ thể: Chủ thể duy nhất là Nhà nước (các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương).
• Mục đích: Nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước vì lợi ích chung của toàn xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận.
• Nguồn thu: Chủ yếu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản vay trong và ngoài nước; viện trợ; thu từ đất đai, tài nguyên...
• Tính pháp lý: Mọi hoạt động thu chi đều được thực hiện theo quy định của pháp luật, thông qua quy trình ngân sách chặt chẽ.
• Tính công khai, minh bạch: Báo cáo tài chính công phải được công bố để người dân giám sát.

Ví dụ: Hàng năm, Quốc hội họp và thông qua dự toán ngân sách nhà nước. Các khoản chi như xây cầu, sửa đường đều phải được trình bày cụ thể, công khai trước dân.

2.3. Phân loại tài chính công

Tài chính công thường được chia thành các bộ phận chính sau:

1. Ngân sách nhà nước: Là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất, chiếm vai trò chủ đạo. Gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
2. Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách: Như quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ bảo hiểm y tế, quỹ đầu tư phát triển...
3. Tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập: Như trường công, bệnh viện công (một phần kinh phí do nhà nước cấp, một phần tự thu từ học phí, viện phí).

Ví dụ: Khoản tiền bạn đóng bảo hiểm y tế hàng tháng được chuyển vào quỹ bảo hiểm y tế (thuộc nhóm quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách). Khi bạn đi khám bệnh, quỹ này sẽ chi trả một phần viện phí cho bạn.

2.4. Vai trò của tài chính công

• Đảm bảo nguồn lực cho bộ máy nhà nước hoạt động: Trả lương công chức, viên chức, vận hành các cơ quan hành chính, tư pháp.
• Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng: Xây đường, cầu, cảng, trường học, bệnh viện...
• Điều tiết nền kinh tế: Thông qua chính sách thuế, chi tiêu công để kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng.
• Đảm bảo an sinh xã hội: Hỗ trợ người nghèo, người già neo đơn, trẻ em mồ côi, người gặp thiên tai.
• Phân phối lại thu nhập: Lấy từ người giàu qua thuế để chi cho người nghèo, tạo sự công bằng xã hội.

3. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Nhà nước quyết định xây dựng một tuyến cao tốc Bắc - Nam. Để có tiền, Nhà nước sử dụng nguồn thu từ thuế xăng dầu, thuế thu nhập doanh nghiệp và vay vốn nước ngoài. Sau đó, Nhà nước tổ chức đấu thầu, ký hợp đồng với các công ty xây dựng và chi tiền từ ngân sách để thi công. Đây là một hoạt động điển hình của tài chính công.

Ví dụ 2: Trong đại dịch COVID-19, Nhà nước đã chi hàng nghìn tỷ đồng từ ngân sách để mua vaccine tiêm miễn phí cho người dân, hỗ trợ tiền cho người mất việc làm, hỗ trợ doanh nghiệp gặp khó khăn. Nguồn tiền này được lấy từ quỹ ngân sách và quỹ phòng chống dịch - đều là các quỹ tài chính công.

4. Ghi nhớ

“Tài chính công là hoạt động thu, chi tiền của Nhà nước vì lợi ích chung. Nó bao gồm ngân sách nhà nước, các quỹ tài chính nhà nước và tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Vai trò của tài chính công là duy trì bộ máy nhà nước, phát triển hạ tầng và đảm bảo an sinh xã hội.”

5. Bài tập gợi ý

1. Em hãy nêu ba nguồn thu chính của ngân sách nhà nước Việt Nam. Cho ví dụ cụ thể về một nguồn thu mà gia đình em đã đóng góp.
2. Hãy kể tên một công trình công cộng ở địa phương em được xây dựng bằng tài chính công. Theo em, công trình đó mang lại lợi ích gì cho người dân?
3. Giả sử em là một nhà quản lý tài chính công, em sẽ ưu tiên chi tiêu cho lĩnh vực nào trước: giáo dục, y tế hay giao thông? Vì sao?