Bài tập: Chương 2: Văn học hiện đại Việt Nam

Bài tập: Chương 2 — Văn học hiện đại Việt Nam

Giới thiệu

Sau khi đã tìm hiểu những kiến thức cơ bản về văn học hiện đại Việt Nam qua các tác phẩm tiêu biểu, chúng ta sẽ bước vào phần Bài tập ôn tập chương. Đây là dịp để các em củng cố lại toàn bộ kiến thức, rèn luyện kỹ năng phân tích, cảm thụ tác phẩm và nhận diện những đặc điểm nổi bật của nền văn học giai đoạn này. Bài tập dưới đây được thiết kế theo hướng có hướng dẫn giải, giúp các em vừa thực hành vừa hiểu sâu hơn về mạch nguồn sáng tạo của các nhà văn, nhà thơ hiện đại.

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em hãy ôn lại những nét chính về văn học hiện đại Việt Nam (đầu thế kỷ XX đến 1945 và sau 1945):

• Khái niệm: Văn học hiện đại Việt Nam là nền văn học thoát khỏi hệ thống thi pháp văn học trung đại, tiếp thu tinh hoa văn học phương Tây (Pháp), hình thành nên những thể loại mới (truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ tự do, kịch nói).
• Đặc điểm: Đề cao cái tôi cá nhân, khám phá nội tâm nhân vật; ngôn ngữ gần gũi với đời sống; kết cấu tác phẩm linh hoạt; chịu ảnh hưởng của các trào lưu văn học phương Tây (Lãng mạn, Hiện thực, Tượng trưng...).
• Giai đoạn chính:
  • 1900 – 1930: Giao thời, văn học chuyển từ trung đại sang hiện đại (ví dụ: tác phẩm của Tản Đà, Phan Bội Châu).
  • 1930 – 1945: Nở rộ với hai khuynh hướng chính: Văn học lãng mạn (Thơ Mới như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử; tiểu thuyết Tự lực văn đoàn) – đề cao cái tôi, tình yêu, nỗi buồn. Văn học hiện thực phê phán (Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng) – tố cáo xã hội, thương cảm với người nghèo.
  • Sau 1945: Văn học phục vụ cách mạng, kháng chiến (giai đoạn 1945-1975), sau đó đổi mới, dân chủ, hướng đến thế sự và đời tư (từ 1986 đến nay).

Bài tập — Hướng dẫn giải

Bài tập 1: Hãy so sánh điểm khác biệt cơ bản giữa nhân vật trữ tình trong thơ Mới (1930-1945) và nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam.

Hướng dẫn giải:

• Văn học trung đại: Nhân vật thường mang cái “ta” cộng đồng, “phi ngã”, gắn với lý tưởng trung quân ái quốc, tình cảm mang tính ước lệ, khuôn mẫu (ví dụ: người chinh phụ, kẻ sĩ).
• Thơ Mới: Nhân vật trữ tình là cái “tôi” cá nhân, độc lập, khát khao bộc lộ cảm xúc riêng tư như buồn, nhớ, cô đơn, yêu đương. Đó là cái tôi trần thế, có đời sống nội tâm phong phú, phức tạp (ví dụ: cái tôi “thiết tha, rạo rực, băn khoăn” trong thơ Xuân Diệu).

Bài tập 2: Phân tích giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo trong đoạn trích Chí Phèo (Nam Cao) qua hình tượng nhân vật Thị Nở.

Hướng dẫn giải:

• Giá trị hiện thực: Qua Thị Nở, Nam Cao phơi bày số phận cùng cực của người nông dân nghèo bị xã hội ghẻ lạnh. Thị là người đàn bà xấu xí, dở dở ương ương, là nạn nhân của hoàn cảnh.
• Giá trị nhân đạo: Thị Nở là người duy nhất mang chút hơi ấm của tình người đến cho Chí Phèo. Hành động nấu cháo hành cho Chí là biểu tượng của tình yêu thương, của khát vọng sống lương thiện. Nam Cao đã nhìn thấy và trân trọng vẻ đẹp tâm hồn ẩn giấu trong những con người thấp bé, bị ruồng bỏ.

Bài tập 3: Vì sao nói thơ Lưu Trọng Lư, Nguyễn Bính, Xuân Diệu… là “tiếng nói mới” so với thơ truyền thống?

Hướng dẫn giải:

• Về nội dung: Thơ mới thể hiện cái tôi cá nhân sầu mộng, những rung động trước tình yêu, thiên nhiên và cuộc đời trần thế, khác với thơ trung đại thường mang tư tưởng “tải đạo”, “ngôn chí”.
• Về hình thức: Phá vỡ niêm luật chặt chẽ của thơ Đường luật, sử dụng thể thơ tự do, câu thơ vắt dòng, ngôn ngữ đời thường, linh hoạt. Nhịp điệu thơ phóng khoáng, gần gũi.

Bài tập 4: Viết một đoạn văn (khoảng 8-10 dòng) trình bày cảm nhận của em về vẻ đẹp của nhân vật Hai Đứa Trẻ (Thạch Lam) — nhân vật Liên.

Hướng dẫn giải gợi ý: Học sinh có thể cảm nhận theo hướng: Liên là một cô gái nhạy cảm, giàu lòng trắc ẩn. Em yêu thương đám trẻ con, đồng cảm với mảnh đời tối tăm như mẹ con chị Tí, bác Siêu… Điều đáng quý nhất ở Liên là tâm hồn biết rung động trước cái đẹp (ánh sáng đoàn tàu) và sự thương cảm sâu sắc với kiếp người nghèo khổ nơi phố huyện. Liên hiện lên như một tâm hồn mơ mộng, nhạy cảm nhưng bất lực trước thực tại quẩn quanh, gợi lên nỗi niềm xót xa cho những con người nhỏ bé trong xã hội cũ.

Ghi nhớ

• Văn học hiện đại Việt Nam là sự đổi mới toàn diện: từ quan niệm nghệ thuật về con người (đề cao cá nhân) đến hình thức thể loại, ngôn ngữ.
• Hai khuynh hướng chính trước 1945: Lãng mạn (khám phá thế giới nội tâm, cái tôi cá nhân) và Hiện thực phê phán (phơi bày mâu thuẫn xã hội, số phận bi kịch của con người).
• Sau 1945: Văn học gắn bó với vận mệnh đất nước, nhưng vẫn luôn hướng đến giá trị nhân văn sâu sắc.

Bài tập gợi ý tự luyện

1. Phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật Chí Phèo (Nam Cao) từ lúc tỉnh rượu sau khi gặp Thị Nở cho đến khi kết thúc tác phẩm. Qua đó, hãy chứng minh: Nam Cao là nhà văn của “người nông dân nghèo bị tha hóa và khát khao hoàn lương”.
2. So sánh hình ảnh “ông đồ” trong thơ Vũ Đình Liên (thơ Mới) với hình ảnh “bà Tú” trong bài “Thương vợ” (thơ trung đại) — Tú Xương. Tìm ra điểm khác biệt về cách nhìn nhận thân phận con người.
3. Vì sao có thể nói: “Vội vàng” của Xuân Diệu là bài thơ tiêu biểu cho quan niệm sống mới mẻ, táo bạo của các nhà thơ Mới? Hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 10 dòng) bày tỏ suy nghĩ của em.