Luyện tập: Ôn thi tốt nghiệp

Bài: Luyện tập: Ôn thi tốt nghiệp (Lý thuyết và Ví dụ)

1. Giới thiệu

Các em học sinh thân mến, kỳ thi tốt nghiệp Trung học phổ thông môn Ngữ văn đang đến gần. Đây là bài thi quan trọng, đòi hỏi các em không chỉ nắm vững kiến thức cơ bản mà còn phải có kỹ năng phân tích, cảm thụ và viết văn thành thạo. Bài học hôm nay sẽ giúp các em hệ thống lại những nội dung trọng tâm và luyện tập cách vận dụng kiến thức vào làm bài thi một cách hiệu quả.

2. Lý thuyết trọng tâm

Khi ôn thi tốt nghiệp môn Ngữ văn, các em cần tập trung vào ba mảng kiến thức chính sau đây:

• Đọc hiểu văn bản: Nhận diện thể loại (thơ, truyện, ký, kịch, nghị luận), xác định nội dung chính, thông điệp, phát hiện và phân tích các biện pháp tu từ, đặc sắc nghệ thuật của văn bản.
• Nghị luận xã hội: Viết bài văn ngắn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ về một hiện tượng hoặc tư tưởng đạo lý. Yêu cầu: lập luận chặt chẽ, dẫn chứng xác thực, bày tỏ thái độ rõ ràng.
• Nghị luận văn học: Phân tích, cảm nhận một tác phẩm hoặc một đoạn trích. Yêu cầu: bám sát văn bản, làm rõ giá trị nội dung và nghệ thuật, biết so sánh, mở rộng liên hệ.

Điểm mấu chốt khi luyện tập: Các em cần rèn thói quen đọc kỹ đề, xác định đúng yêu cầu (phân tích, chứng minh, bình luận hay so sánh). Sau đó, lập dàn ý nhanh để bài viết không bị lan man, thiếu logic.

3. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Đọc hiểu văn bản

Cho đoạn thơ sau (trích bài "Đàn ghi ta của Lor-ca" - Thanh Thảo):

"tiếng ghi ta nâu
bầu trời cô gái ấy
tiếng ghi ta lá xanh biết mấy
tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan
tiếng ghi ta ròng ròng
máu chảy"

Phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn thơ trên.

Hướng dẫn: Biện pháp tu từ chính là ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (hay còn gọi là kỹ thuật đồng cảm). "tiếng ghi ta nâu" là âm thanh của tiếng đàn được cảm nhận bằng thị giác (màu nâu), "tiếng ghi ta lá xanh biết mấy" là âm thanh tươi trẻ, "tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan" là âm thanh mong manh. Đặc biệt, "tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy" là tiếng đau thương, hóa thân vào số phận bi thảm của Lor-ca. Hiệu quả: làm cho âm thanh trở nên cụ thể, đa sắc thái, gợi lên nỗi đau vừa lãng mạn vừa can trường của người nghệ sĩ.

Ví dụ 2: Nghị luận xã hội

Đề bài: Suy nghĩ của em về câu nói: "Đừng chờ đợi những điều kiện hoàn hảo để bắt đầu. Hãy bắt đầu để tạo ra những điều kiện hoàn hảo."

Dàn ý sơ lược:

• Giải thích: "Điều kiện hoàn hảo" là sự sẵn sàng mọi bề, nhưng thực tế rất hiếm khi có. Câu nói khuyên ta nên chủ động hành động thay vì thụ động chờ đợi.
• Bàn luận: Phân tích mặt đúng – những người thành công thường bắt đầu từ những bước nhỏ, vừa làm vừa hoàn thiện. Dẫn chứng: Thomas Edison thử nghiệm hàng nghìn lần mới phát minh ra bóng đèn; các startup công nghệ thường phát hành sản phẩm thô ban đầu rồi cập nhật dần.
• Bài học nhận thức và hành động: Không nên cầu toàn thái quá. Hãy biến mỗi ngày thành cơ hội để bắt đầu và điều chỉnh.

Ví dụ 3: Nghị luận văn học

Đề bài: Phân tích vẻ đẹp bi tráng của người lính trong bài thơ "Tây Tiến" (Quang Dũng) qua đoạn thơ: "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc / Quân xanh màu lá dữ oai hùm / Mắt trừng gửi mộng qua biên giới / Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm".

Hướng dẫn phân tích:

• Vẻ đẹp bi: "không mọc tóc", "xanh màu lá" là hình ảnh chân thực về sự khắc nghiệt của bệnh tật, sốt rét rừng, làm tiều tụy cả thể xác. Đó là sự hy sinh thầm lặng.
• Vẻ đẹp tráng: "dữ oai hùm" – khí thế oai phong, kiêu hùng, vẫn giữ được thần thái chiến binh. "Mắt trừng" thể hiện ý chí, sự căm thù, kiên quyết lên đường chiến đấu. Nỗi nhớ về "dáng kiều thơm" Hà Nội đã làm nên chất lãng mạn, hào hoa của người lính Tây Tiến.
• Kết luận: Vẻ đẹp bi tráng ấy là sự kết hợp hài hòa giữa chất hiện thực nghiệt ngã và tinh thần lạc quan, lãng mạn, tạo nên một tượng đài người lính độc đáo trong thơ ca kháng chiến.

4. Ghi nhớ

Để ôn thi tốt nghiệp môn Ngữ văn đạt kết quả cao, các em hãy nhớ:

• Phải nắm vững các tác phẩm trọng tâm trong chương trình lớp 12, đặc biệt là các tác phẩm thơ, truyện ngắn, ký.
• Luôn lập dàn ý trước khi viết bài. Một bài văn mạch lạc bao giờ cũng hơn một bài văn dài nhưng lộn xộn.
• Sử dụng dẫn chứng linh hoạt, không chỉ trong văn học mà còn từ thực tế cuộc sống (đối với nghị luận xã hội).
• Trau dồi cách diễn đạt trong sáng, biểu cảm. Tránh dùng từ sáo rỗng, sến súa.

5. Bài tập gợi ý

1. Đọc hiểu: Cho đoạn thơ: "Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! / Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi" (Tây Tiến - Quang Dũng). Phân tích giá trị của các từ ngữ "nhớ chơi vơi". Hãy chỉ ra biện pháp tu từ và hiệu quả của nó.
2. Nghị luận xã hội: Suy nghĩ của em về câu nói: "Thành công là một hành trình, không phải là đích đến" (Arthur Ashe). Viết đoạn văn khoảng 200 chữ.
3. Nghị luận văn học: Phân tích diễn biến tâm trạng của nhân vật Tràng trong truyện ngắn "Vợ nhặt" (Kim Lân) từ lúc gặp người đàn bà đến khi dẫn về nhà.

Các em hãy thử sức với những bài tập trên, ghi nhớ các bước làm bài và tự tin bước vào kỳ thi nhé!