Bài tập: Chương 3: Sinh thái học

Bài tập chương 3: Sinh thái học (Có hướng dẫn giải)

Giới thiệu

Sinh thái học là một ngành khoa học nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường sống của chúng. Trong chương 3, các em đã được tìm hiểu về các khái niệm cơ bản như môi trường sống, nhân tố sinh thái, quần thể, quần xã và hệ sinh thái. Bài tập hôm nay sẽ giúp các em củng cố kiến thức và rèn luyện kĩ năng vận dụng vào thực tiễn.

Lý thuyết cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em cần ghi nhớ một số nội dung cốt lõi sau:

• Sinh thái học: là khoa học nghiên cứu về sự phân bố và số lượng của sinh vật, cùng các tương tác giữa sinh vật với môi trường vô sinh và hữu sinh.
• Nhân tố sinh thái: gồm nhân tố vô sinh (ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm...) và nhân tố hữu sinh (các sinh vật khác, con người).
• Quần thể: tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khu vực nhất định, có khả năng sinh sản và tạo ra thế hệ mới.
• Quần xã: tập hợp nhiều quần thể khác loài, cùng sống trong một sinh cảnh, có mối quan hệ tương hỗ.
• Hệ sinh thái: bao gồm quần xã và môi trường vô sinh, trong đó các sinh vật tương tác với nhau và với môi trường qua dòng năng lượng và chu trình vật chất.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Một khu rừng nhiệt đới có nhiều loài cây gỗ lớn, cây bụi, dây leo, chim, thú và côn trùng. Các sinh vật này cùng chịu tác động của ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và đất đai. Hãy xác định:

1. Nhân tố vô sinh trong hệ sinh thái này.
2. Các quần thể có trong khu rừng.
3. Mối quan hệ giữa cây gỗ và dây leo là gì?

Hướng dẫn giải:
1. Nhân tố vô sinh: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, đất đai, không khí...
2. Các quần thể: quần thể cây gỗ, quần thể cây bụi, quần thể chim, quần thể thú, quần thể côn trùng...
3. Mối quan hệ giữa cây gỗ và dây leo là quan hệ cạnh tranh (về ánh sáng, chất dinh dưỡng) hoặc quan hệ hỗ trợ nếu dây leo bám vào cây gỗ để leo lên – tùy theo cách nhìn. Thực tế, đây thường được coi là quan hệ cạnh tranh về không gian và ánh sáng.

Ví dụ 2: Trong một hồ nước ngọt, người ta thấy có tảo, cá mè, cá trắm, ốc và vi khuẩn. Hãy cho biết:

1. Các sinh vật nào thuộc nhóm sinh vật sản xuất? Sinh vật tiêu thụ? Sinh vật phân giải?
2. Nếu loại bỏ hết cá mè ra khỏi hồ thì điều gì có thể xảy ra?

Hướng dẫn giải:
1. Sinh vật sản xuất: tảo (tự dưỡng).
Sinh vật tiêu thụ: cá mè, cá trắm, ốc (ăn tảo hoặc mùn bã).
Sinh vật phân giải: vi khuẩn (phân giải xác chết).
2. Nếu loại bỏ cá mè → số lượng tảo có thể tăng mất kiểm soát → gây hiện tượng phú dưỡng, làm giảm oxi trong nước → ảnh hưởng đến cá trắm và các sinh vật khác.

Ghi nhớ

• Sinh thái học giúp chúng ta hiểu được sự cân bằng trong tự nhiên.
• Mỗi sinh vật đều phụ thuộc vào các nhân tố sinh thái và các sinh vật khác.
• Con người là một phần của hệ sinh thái, cần có ý thức bảo vệ môi trường sống chung.

Bài tập gợi ý

1. Hãy nêu tên một hệ sinh thái mà em biết (rừng, sông, hồ, biển...). Liệt kê ít nhất 5 nhân tố vô sinh và 5 quần thể sinh vật có trong hệ sinh thái đó.
2. Trong một quần xã rừng, có hiện tượng các loài cây cao ưa sáng mọc vượt lên, còn các loài cây thấp ưa bóng mọc dưới tán. Đây là kiểu phân bố gì trong quần xã? Giải thích ý nghĩa sinh thái của hiện tượng này.
3. Giả sử vào mùa khô, một con sông bị giảm mực nước nghiêm trọng. Hãy dự đoán sự thay đổi của quần thể cá và tôm trong sông. Theo em, điều này cho thấy nhân tố sinh thái nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến đời sống sinh vật?
4. Quan sát ý kiến: “Phá rừng để lấy đất canh tác sẽ mang lại lợi ích kinh tế trước mắt nhưng gây hại lâu dài cho môi trường.” Em có đồng ý không? Hãy giải thích bằng kiến thức sinh thái học.
5. Vẽ một chuỗi thức ăn gồm 4 mắt xích từ một hệ sinh thái đồng cỏ. Xác định bậc dinh dưỡng của mỗi mắt xích.

Lưu ý: Các em nên tự làm bài tập trước, sau đó đối chiếu với phần hướng dẫn giải và kiến thức đã học để rút ra bài học cho riêng mình. Sinh thái học không chỉ là lí thuyết khô khan mà còn giúp chúng ta hiểu và hành động để bảo vệ hành tinh xanh.