Bài tập: Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Bài tập: Luyện tập về sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Giới thiệu

Trong chương này, chúng ta đã tìm hiểu về sự sinh trưởng (sự tăng lên về kích thước và khối lượng) và sự phát triển (sự biến đổi về hình thái, cấu tạo và chức năng) của sinh vật. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau luyện tập các dạng bài tập để củng cố kiến thức, rèn kĩ năng nhận biết và phân biệt hai quá trình quan trọng này trong đời sống của thực vật, động vật và cả con người.

I. Kiến thức cần nhớ (Lý thuyết trọng tâm)

Trước khi làm bài tập, các em hãy ôn lại những điểm chính sau:

• Sự sinh trưởng là quá trình tăng lên về kích thước (chiều cao, chiều dài) và khối lượng (cân nặng) của cơ thể do sự tăng số lượng và kích thước tế bào. Ví dụ: cây con lớn lên thành cây trưởng thành, em bé tăng cân.
• Sự phát triển là quá trình biến đổi về hình thái (hình dạng bên ngoài) và sinh lí (chức năng bên trong) của cơ thể. Ví dụ: hạt nảy mầm thành cây con, sâu bướm biến thành bướm, nòng nọc mọc chân thành ếch.
• Mối quan hệ: Sinh trưởng và phát triển có liên quan mật thiết với nhau, diễn ra xen kẽ và song song trong suốt vòng đời của sinh vật. Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển, và phát triển làm thay đổi khả năng sinh trưởng.
• Các giai đoạn chính: Hầu hết sinh vật đều trải qua các giai đoạn: sinh ra, sinh trưởng, phát triển, sinh sản và chết.

II. Bài tập có hướng dẫn giải

Bài tập 1 (Nhận biết): Phân biệt sinh trưởng và phát triển

Đề bài: Hãy cho biết mỗi hiện tượng dưới đây là biểu hiện của sự sinh trưởng hay sự phát triển? Giải thích.

1. Hạt đậu nảy mầm thành cây con.
2. Chiếc lá trên cây bàng to dần lên.
3. Nòng nọc mọc hai chân sau và trở thành ếch con.
4. Con lợn (heo) tăng từ 5kg lên 10kg.
5. Cây bạch đàn cao thêm 2 mét sau một năm.
6. Trứng gà được ấp nở thành gà con.

Hướng dẫn giải:

1. Hạt đậu nảy mầm thành cây con → Sự phát triển. Vì có sự biến đổi về hình thái: từ hạt (phôi) thành cây con có rễ, thân, lá.
2. Chiếc lá to dần lên → Sự sinh trưởng. Vì chỉ có sự tăng lên về kích thước (diện tích, độ dày) của lá.
3. Nòng nọc mọc chân sau thành ếch con → Sự phát triển. Vì có sự xuất hiện cơ quan mới (chân), thay đổi hình dạng cơ thể rõ rệt.
4. Con lợn tăng từ 5kg lên 10kg → Sự sinh trưởng. Vì biểu hiện qua sự tăng khối lượng cơ thể.
5. Cây bạch đàn cao thêm 2 mét → Sự sinh trưởng. Vì thể hiện sự tăng về kích thước (chiều cao).
6. Trứng gà nở thành gà con → Sự phát triển. Vì có sự biến đổi từ phôi trong trứng thành cá thể hoàn chỉnh, phá vỡ vỏ trứng.

Bài tập 2 (Thông hiểu): Vòng đời của sinh vật

Đề bài: Vẽ sơ đồ vòng đời của một con bướm cải (bướm trắng) và xác định ở giai đoạn nào xảy ra sự sinh trưởng mạnh mẽ nhất, giai đoạn nào xảy ra sự phát triển rõ rệt nhất.

Hướng dẫn giải:

Bước 1: Vẽ sơ đồ vòng đời gồm 4 giai đoạn chính theo vòng tròn: Trứng → Sâu (ấu trùng) → Nhộng (kén) → Bướm trưởng thành → (đẻ trứng) → Trứng.

Bước 2: Nhận xét:

• Sự sinh trưởng mạnh mẽ nhất diễn ra ở giai đoạn sâu (ấu trùng) vì sâu ăn lá cây liên tục, lớn nhanh về kích thước và khối lượng trước khi hóa nhộng.
• Sự phát triển rõ rệt nhất diễn ra ở giai đoạn nhộng biến thành bướm. Trong kén, cơ thể sâu bị tiêu hủy và tái cấu trúc hoàn toàn để hình thành các bộ phận của bướm trưởng thành (cánh, vòi hút, chân đốt). Đây là một biến thái hoàn toàn.

Bài tập 3 (Vận dụng): Giải thích hiện tượng

Đề bài: Có hai chậu cây đậu xanh giống hệt nhau. Chậu A được đặt ngoài nắng đầy đủ, chậu B được đặt trong phòng tối. Sau 2 tuần, cây ở chậu A phát triển tốt, thân to, lá xanh. Cây ở chậu B có hiện tượng “vống lên”, thân dài hơn cây A nhưng lại gầy yếu, lá vàng. Em hãy phân tích các yếu tố ảnh hưởng và giải thích sự khác biệt này.

Hướng dẫn giải:

Yếu tố ảnh hưởng chính: Ánh sáng.

Giải thích:

• Cây A (đủ sáng): Cây quang hợp tốt, tổng hợp được nhiều chất dinh dưỡng. Do đó, cây sinh trưởng tốt (thân to, cứng cáp) và phát triển bình thường (lá quang hợp xanh tốt).
• Cây B (trong tối): Thiếu ánh sáng, cây không quang hợp được hoặc quang hợp kém. Cây có phản ứng tự vệ là vươn dài thân về phía có ánh sáng (gọi là hiện tượng đau ốm hay vống lên). Biểu hiện:
  • Thân dài nhanh (sinh trưởng về chiều dài) nhưng thân gầy yếu (không sinh trưởng về khối lượng).
  • Lá vàng (do không tổng hợp được diệp lục, sự phát triển về chức năng quang hợp bị ức chế).

Kết luận: Ánh sáng ảnh hưởng mạnh đến cả sinh trưởng và phát triển của cây. Thiếu sáng, cây vẫn sinh trưởng (dài ra) nhưng phát triển không cân đối và yếu ớt.

III. Ghi nhớ

• Sinh trưởng là tăng kích thước, khối lượng. Phát triển là biến đổi hình thái, chức năng.
• Cần biết phân biệt hai quá trình qua các ví dụ cụ thể trong đời sống.
• Yếu tố môi trường (ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng) ảnh hưởng đến cả sinh trưởng và phát triển.
• Vòng đời của sinh vật thể hiện rõ mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển.

IV. Bài tập tự luyện (Gợi ý làm thêm)

Các em hãy tự làm các bài tập sau để kiểm tra hiểu bài:

1. Kể tên 5 hiện tượng là sự sinh trưởng và 5 hiện tượng là sự phát triển ở thực vật mà em quan sát được ở nhà hoặc ngoài đường.
2. Giải thích tại sao khi nuôi gà để lấy thịt, người ta thường cho gà ăn nhiều thức ăn và hạn chế vận động? (Gợi ý: Liên quan đến sinh trưởng về khối lượng cơ bắp).
3. Hãy nêu một ví dụ cho thấy ở người, sự phát triển (ví dụ như mọc răng, dậy thì) có ảnh hưởng đến sự sinh trưởng (ví dụ như thay đổi chế độ ăn, tăng chiều cao).

Chúc các em ôn tập tốt và đạt kết quả cao!