Chương 3: Môi trường và tài nguyên

Bài 3: Môi trường và tài nguyên

Giới thiệu

Hằng ngày, chúng ta sống, học tập và vui chơi trong một thế giới rộng lớn xung quanh. Đó là rừng xanh, biển cả, không khí, đất đai, nước ngọt… Tất cả những thứ đó tạo nên môi trường của chúng ta. Bên trong môi trường lại có vô vàn thứ quý giá mà thiên nhiên ban tặng, gọi là tài nguyên. Bài học này sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về hai khái niệm quan trọng đó.

1. Khái niệm về môi trường

Môi trường là tất cả những gì có xung quanh chúng ta, bao gồm các yếu tố tự nhiên và các yếu tố nhân tạo, có ảnh hưởng đến cuộc sống của con người và sinh vật.

• Yếu tố tự nhiên: Đất, nước, không khí, ánh sáng mặt trời, rừng, động vật, thực vật…
• Yếu tố nhân tạo: Nhà cửa, đường sá, trường học, làng mạc, thành phố…

Ví dụ 1: Em đang ngồi trong lớp học. Lớp học có bàn ghế (nhân tạo), không khí (tự nhiên), ánh sáng đèn (nhân tạo) và ánh sáng mặt trời chiếu qua cửa sổ (tự nhiên). Tất cả tạo thành môi trường học tập của em.

Ví dụ 2: Một khu rừng nguyên sinh là môi trường sống của nhiều loài cây, chim, thú. Ở đó có đất, nước suối, cây cối, động vật – đều là yếu tố tự nhiên.

2. Khái niệm về tài nguyên

Tài nguyên là tất cả những vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác và sử dụng để phục vụ cho cuộc sống của mình.

Có nhiều cách phân loại tài nguyên. Dựa vào khả năng phục hồi, chúng ta chia tài nguyên thành hai loại chính:

1. Tài nguyên tái tạo: Là loại tài nguyên có thể tự phục hồi hoặc bổ sung một cách tự nhiên nếu được sử dụng hợp lý.
   • Ví dụ: Nước ngọt (mưa, sông, hồ), không khí, đất trồng, năng lượng mặt trời, gió, rừng (nếu trồng lại).
2. Tài nguyên không tái tạo: Là loại tài nguyên bị hao hụt dần sau khi khai thác và không thể phục hồi được trong thời gian ngắn, hoặc phải mất hàng triệu năm mới hình thành lại.
   • Ví dụ: Dầu mỏ, than đá, khí tự nhiên, các loại khoáng sản như quặng sắt, vàng, đá vôi…

Ví dụ 3: Em uống một cốc nước lọc. Nước đó là tài nguyên tái tạo (nước ngọt). Nhưng xăng xe máy được chế từ dầu mỏ là tài nguyên không tái tạo.

Ví dụ 4: Vào mùa hè, quạt điện chạy bằng điện có thể từ nhà máy nhiệt điện đốt than (tài nguyên không tái tạo). Còn pin mặt trời lại dùng ánh sáng mặt trời (tài nguyên tái tạo).

3. Mối quan hệ giữa môi trường và tài nguyên

Môi trường và tài nguyên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Tài nguyên là một bộ phận của môi trường tự nhiên. Con người khai thác tài nguyên từ môi trường, nhưng việc khai thác quá mức hoặc không hợp lý sẽ làm ô nhiễm và suy thoái môi trường. Khi môi trường bị tổn hại, tài nguyên cũng bị cạn kiệt hoặc suy giảm chất lượng.

Ví dụ 5: Chặt phá rừng bừa bãi (khai thác tài nguyên rừng quá mức) làm mất môi trường sống của động vật, gây xói mòn đất, làm giảm lượng nước ngầm – tức là làm suy thoái cả môi trường và các tài nguyên khác.

Ghi nhớ

• Môi trường là tất cả những gì xung quanh ta, gồm yếu tố tự nhiên và nhân tạo.
• Tài nguyên là những vật chất trong tự nhiên mà con người sử dụng được.
• Tài nguyên tái tạo có thể phục hồi (nước, gió, rừng…). Tài nguyên không tái tạo bị hao hụt dần và rất lâu phục hồi (than, dầu mỏ, khoáng sản…).
• Con người cần khai thác và sử dụng tài nguyên một cách hợp lý, tiết kiệm để bảo vệ môi trường sống cho chính mình và thế hệ mai sau.

Bài tập gợi ý

1. Em hãy kể tên 3 yếu tố của môi trường tự nhiên và 3 yếu tố của môi trường nhân tạo xung quanh nơi em ở.
2. Hãy cho biết mỗi vật sau đây thuộc loại tài nguyên tái tạo hay không tái tạo: a) Củi đốt; b) Nước sông; c) Khí đốt từ bếp gas; d) Năng lượng gió.
3. Vì sao cần phải bảo vệ rừng? Hãy nêu ít nhất hai lý do liên quan đến môi trường và tài nguyên.
4. Hãy tưởng tượng một ngày nào đó nước ngọt trên Trái Đất bị cạn kiệt. Cuộc sống của con người sẽ thay đổi thế nào? (Viết 2-3 câu ngắn gọn).