Luyện tập: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Bài Luyện tập: Việt Nam thế kỷ XIX - Củng cố kiến thức lịch sử

Giới thiệu

Thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam. Đây là thời kỳ chúng ta chứng kiến sự suy yếu của chế độ phong kiến dưới triều Nguyễn, đồng thời cũng là lúc thực dân Pháp bắt đầu xâm lược nước ta. Trong bài luyện tập này, chúng ta sẽ cùng nhau ôn lại những nội dung trọng tâm nhất về tình hình Việt Nam thế kỷ XIX, giúp các em nắm vững kiến thức và có cái nhìn rõ ràng về giai đoạn lịch sử quan trọng này.

Lý thuyết trọng tâm

1. Tình hình Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

Dưới triều Nguyễn (bắt đầu từ năm 1802), đất nước ta có nhiều chuyển biến quan trọng:

• Về chính trị: Nhà Nguyễn thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế, tập trung quyền lực vào tay vua. Họ tổ chức bộ máy nhà nước chặt chẽ từ trung ương đến địa phương.
• Về kinh tế: Nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất chính. Nhà Nguyễn có chính sách khai hoang, lập ấp, nhưng nền kinh tế nhìn chung trì trệ, lạc hậu. Thủ công nghiệp và thương nghiệp bị kìm hãm.
• Về xã hội: Đời sống nhân dân cực khổ vì thuế khóa nặng nề, thiên tai, mất mùa. Các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra nhiều nơi nhưng đều bị đàn áp.

2. Các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1858 - 1884)

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam. Các sự kiện chính:

1. 1858: Pháp đánh Đà Nẵng, nhưng vấp phải sự kháng cự quyết liệt của quân dân ta.
2. 1859: Pháp chuyển hướng tấn công Gia Định.
3. 1862: Triều đình Huế ký Hiệp ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.
4. 1867: Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ.
5. 1873 và 1882: Pháp hai lần tấn công Bắc Kỳ.
6. 1884: Triều đình Huế ký Hiệp ước Patenôtre, chấp nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn bộ đất nước.

3. Phong trào kháng chiến của nhân dân ta

Trong khi triều đình nhà Nguyễn dao động và dần đầu hàng, nhân dân ta khắp nơi đã kiên quyết đứng lên chống giặc. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:

• Khởi nghĩa Trương Định (tại Gia Định): Ông đã từ chối lệnh bãi binh của triều đình, tiếp tục chiến đấu và được nhân dân suy tôn làm "Bình Tây Đại Nguyên Soái".
• Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực: Nổi bật với chiến công đốt cháy tàu L'Espérance của Pháp trên sông Vàm Cỏ Đông.
• Phong trào Cần Vương (sau năm 1885): Là phong trào yêu nước rộng lớn dưới ngọn cờ "giúp vua cứu nước" do các văn thân, sĩ phu lãnh đạo.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Em hãy giải thích vì sao nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) với thực dân Pháp?

Trả lời:

Triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất trong bối cảnh thất bại trên chiến trường và sai lầm trong tư tưởng của triều đình (chủ trương hòa hoãn để bảo vệ quyền lợi dòng họ). Cụ thể:

Sau khi chiếm Gia Định, Pháp tăng cường lực lượng và gây sức ép quân sự. Quân đội triều đình yếu kém, không đủ sức chống đỡ. Mặt khác, triều đình Huế tỏ ra ngây thơ khi muốn thương lượng để giữ lại vùng đất còn lại, đồng thời lo sợ các cuộc khởi nghĩa nông dân trong nước. Vì vậy, họ đã chấp nhận nhượng bộ, cắt ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.

Ví dụ 2: Em có nhận xét gì về cuộc khởi nghĩa Trương Định?

Trả lời:

Cuộc khởi nghĩa Trương Định là một cuộc khởi nghĩa tiêu biểu cho tinh thần yêu nước và ý chí bất khuất của người dân Nam Bộ. Khi triều đình ra lệnh bãi binh và trao thưởng cho ông, Trương Định đã kiên quyết từ chối và nói: "Thà làm dân nước Nam mà chết, chứ không chịu làm vua đất Bắc (chỉ người thân Pháp)". Ông được nhân dân suy tôn làm "Bình Tây Đại Nguyên Soái" và sống chết cùng nhân dân. Khởi nghĩa của ông tuy thất bại nhưng đã thể hiện khát vọng độc lập, tự chủ của toàn dân tộc trong giai đoạn lịch sử đầy khó khăn này.

Ghi nhớ

Các em cần ghi nhớ những ý chính sau đây:

• Việt Nam thế kỷ XIX là thế kỷ chịu nhiều mất mát, đau thương nhưng cũng rất đỗi hào hùng trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm.
• Triều đình nhà Nguyễn đã không làm tròn trách nhiệm bảo vệ đất nước, từng bước đầu hàng thực dân Pháp.
• Trái ngược với thái độ của triều đình, nhân dân ta đã kiên quyết đứng lên chiến đấu bảo vệ từng tấc đất quê hương, tiêu biểu là các nhân vật như Trương Định, Nguyễn Trung Trực, và phong trào Cần Vương.
• Tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của nhân dân Việt Nam thế kỷ XIX là bài học vô giá cho các thế hệ mai sau.

Bài tập gợi ý

Các em hãy suy nghĩ và trả lời các câu hỏi sau để củng cố kiến thức:

1. Hãy nêu những hậu quả của việc nhà Nguyễn ký các hiệp ước đầu hàng thực dân Pháp đối với vận mệnh dân tộc ta?
2. Em hãy tìm hiểu thêm về một nhân vật lịch sử yêu thích trong thế kỷ XIX (ví dụ: Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Phan Đình Phùng…) và chia sẻ những điều em học được từ tấm gương của họ?
3. Theo em, nếu không có sự chống cự mạnh mẽ của nhân dân ta ở các tỉnh Nam Kỳ và Bắc Kỳ, thì quá trình xâm lược của Pháp có diễn ra dễ dàng hơn không? Vì sao?

Lưu ý: Khi làm bài tập, các em hãy cố gắng liên hệ với bối cảnh lịch sử thực tế và bày tỏ suy nghĩ của bản thân một cách trung thực. Chúc các em học tốt!