Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu chung về Việt Nam thế kỷ XIX

Thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động và quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Đây là thời kỳ đất nước ta phải đối mặt với nhiều thử thách to lớn từ bên ngoài, đặc biệt là sự xâm lược của thực dân Pháp. Đồng thời, trong nước cũng diễn ra nhiều thay đổi về chính trị, kinh tế và xã hội dưới triều đại nhà Nguyễn. Bài học này sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, những sự kiện chính và ý nghĩa của giai đoạn này.

1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XIX

1.1. Tình hình chính trị - xã hội

Đầu thế kỷ XIX, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long (1802), thành lập vương triều Nguyễn. Kinh đô được đặt tại Phú Xuân (Huế). Nhà Nguyễn thi hành chính sách cai trị tập quyền, củng cố bộ máy quan lại nhưng cũng tỏ ra bảo thủ, không muốn canh tân đất nước.

• Chính trị: Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền, xây dựng bộ máy quan liêu chặt chẽ từ trung ương đến địa phương.
• Xã hội: Nông dân chiếm đa số, bị áp bức bóc lột nặng nề bởi thuế khóa và lao dịch. Ruộng đất tập trung vào tay địa chủ, quan lại.
• Văn hóa: Nho giáo được đề cao, hạn chế giáo dục khoa học kỹ thuật phương Tây. Các hoạt động văn hóa dân gian vẫn phát triển nhưng bị kìm hãm.

1.2. Kinh tế

Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp lúa nước, thủ công nghiệp và buôn bán nhỏ. Nhà Nguyễn thi hành chính sách "bế quan tỏa cảng", hạn chế giao thương với nước ngoài, đặc biệt là các nước phương Tây. Điều này khiến nền kinh tế trì trệ, không bắt kịp sự phát triển của thế giới.

• Nông nghiệp: Khai hoang lập ấp nhưng chưa hiệu quả, nhiều nơi bị mất mùa, đói kém.
• Thủ công nghiệp: Kém phát triển do bị đánh thuế nặng và thiếu thị trường tiêu thụ.
• Thương mại: Hoạt động buôn bán trong nước bị hạn chế, ngoại thương bị kiểm soát gắt gao.

2. Cuộc xâm lược của thực dân Pháp và phong trào kháng chiến

2.1. Nguyên nhân Pháp xâm lược

Vào giữa thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản Pháp phát triển mạnh, nhu cầu thị trường và thuộc địa ngày càng lớn. Việt Nam có vị trí địa lý chiến lược, giàu tài nguyên, là mục tiêu của Pháp. Lợi dụng sự suy yếu của nhà Nguyễn, năm 1858, liên quân Pháp - Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), mở đầu cuộc xâm lược.

Ví dụ minh họa: Năm 1857, Pháp cử phái đoàn đến Huế đòi truyền đạo và buôn bán tự do, nhưng bị triều đình nhà Nguyễn từ chối. Điều này trở thành cái cớ để Pháp gây chiến.

2.2. Diễn biến chính cuộc xâm lược (1858 - 1884)

• 1858: Pháp tấn công Đà Nẵng nhưng bị quân dân ta chặn đánh quyết liệt, sau đó phải chuyển vào Nam.
• 1859 - 1862: Pháp chiếm Gia Định và ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) nhượng ba tỉnh miền Đông cho Pháp.
• 1867: Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên).
• 1873 - 1883: Pháp hai lần tấn công Bắc Kỳ (1873 và 1882). Triều đình lần lượt ký Hiệp ước Giáp Tuất (1874) và Hiệp ước Hácmăng (1883), chịu sự bảo hộ của Pháp.
• 1884: Hiệp ước Patơnốt được ký kết, xác lập ách thống trị của thực dân Pháp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

2.3. Phong trào kháng chiến của nhân dân ta

Ngay từ khi Pháp nổ súng xâm lược, nhân dân ta đã anh dũng đứng lên chống giặc. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:

• Ở miền Nam: Phong trào của Nguyễn Trung Trực, Trương Định, Nguyễn Hữu Huân... đã gây cho Pháp nhiều tổn thất.
• Ở miền Bắc và Trung: Quân dân Hà Nội dưới sự chỉ huy của Hoàng Diệu chiến đấu kiên cường (1882). Sau đó là phong trào Cần Vương (1885 - 1896) do vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết phát động, thu hút các sĩ phu yêu nước như Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật...

Ví dụ minh họa: Trận đốt cháy tàu Pháp trên sông Nhật Tảo (1861) của nghĩa quân Nguyễn Trung Trực là một chiến công vang dội, thể hiện tinh thần bất khuất của dân tộc ta.

3. Tình hình đất nước nửa cuối thế kỷ XIX

Sau năm 1884, Việt Nam bị chia làm ba kỳ (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ) dưới chế độ bảo hộ của Pháp. Xã hội Việt Nam có sự phân hóa sâu sắc:

• Chính trị: Triều đình nhà Nguyễn chỉ còn quyền cai trị danh nghĩa trên lý thuyết. Thực dân Pháp từng bước nắm giữ quyền hành.
• Kinh tế: Pháp tiến hành khai thác thuộc địa lần thứ nhất, tập trung vào tài nguyên (than, quặng) và nông sản (lúa gạo, cao su) phục vụ cho chính quốc, làm kinh tế Việt Nam lệ thuộc.
• Văn hóa - xã hội: Phương tiện truyền thông mới (báo chí, chữ quốc ngữ) được du nhập, nhưng cũng xuất hiện mâu thuẫn giữa giai cấp phong kiến thống trị và nhân dân lao động.

4. Ghi nhớ

1. Thế kỷ XIX, Việt Nam dưới triều Nguyễn rơi vào khủng hoảng về mọi mặt do chính sách bảo thủ, lạc hậu.
2. Thực dân Pháp lợi dụng cơ hội xâm lược nước ta từ năm 1858, kết thúc bằng việc ký hiệp ước Patơnốt (1884), đặt ách thống trị lên toàn bộ lãnh thổ.
3. Nhân dân Việt Nam từ Bắc chí Nam đã kiên quyết đấu tranh chống xâm lược, tiêu biểu như khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, phong trào Cần Vương.
4. Cuộc xâm lược của Pháp là kết quả của sự suy yếu của chế độ phong kiến Việt Nam và âm mưu mở rộng thuộc địa của các nước tư bản phương Tây.

5. Bài tập gợi ý

1. Hãy nêu những nét chính về tình hình chính trị và kinh tế của Việt Nam đầu thế kỷ XIX. Vì sao nhà Nguyễn lại thi hành chính sách "bế quan tỏa cảng"?
2. Trình bày diễn biến chính cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta trong giai đoạn 1858 - 1884. Em hãy kể tên hai nhân vật tiêu biểu trong phong trào kháng chiến lúc này.
3. Theo em, nguyên nhân nào dẫn đến việc Việt Nam rơi vào ách đô hộ của thực dân Pháp? Nêu một bài học lịch sử từ sự kiện này.
4. So sánh thái độ của triều đình nhà Nguyễn và nhân dân ta trước sự xâm lược của Pháp. Em có nhận xét gì?