Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Bài 9: Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu bài học

Các em đã được tìm hiểu về ngôn ngữ lập trình Python, từ cách đặt tên biến, câu lệnh nhập xuất, cho đến cấu trúc rẽ nhánh và vòng lặp. Bài học hôm nay sẽ giúp các em củng cố kiến thức và luyện tập tổng hợp những kỹ năng đã học. Qua các ví dụ cụ thể, các em sẽ biết cách kết hợp nhiều câu lệnh, nhiều cấu trúc điều khiển để giải quyết một bài toán hoàn chỉnh.

I. Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi bắt tay vào luyện tập, các em hãy cùng nhắc lại những nội dung quan trọng nhất của chương:

• Biến và kiểu dữ liệu: Biến là tên dùng để lưu trữ dữ liệu. Python có một số kiểu dữ liệu cơ bản như số nguyên (int), số thực (float), chuỗi ký tự (str).
• Câu lệnh nhập và xuất dữ liệu:
  • input() dùng để nhận dữ liệu từ bàn phím, kết quả nhận được luôn là chuỗi str. Nếu muốn nhập số, ta cần dùng int(input()) hoặc float(input()).
  • print() dùng để hiển thị kết quả ra màn hình.
• Cấu trúc rẽ nhánh:
  • if, elif, else giúp chương trình đưa ra quyết định dựa trên điều kiện đúng hay sai.
  • Ví dụ: if a > 0: print("Số dương").
• Vòng lặp for (lặp với số lần biết trước): Dùng để lặp lại một đoạn lệnh một số lần nhất định, thường kết hợp với hàm range().

II. Phần luyện tập – Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Tính tổng các số từ 1 đến n

Đề bài: Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương n. Tính và in ra màn hình tổng các số từ 1 đến n.

Phân tích: Đây là bài toán lặp đơn giản. Ta sẽ dùng một biến tong bắt đầu bằng 0, sau đó dùng vòng lặp for từ 1 đến n để cộng dồn.

Cách viết chương trình:

n = int(input("Nhập số nguyên dương n: "))
tong = 0
for i in range(1, n+1):
    tong = tong + i
print("Tổng các số từ 1 đến", n, "là:", tong)

Giải thích:

• Dòng 1: Nhập n, dùng int() để chuyển đổi kiểu dữ liệu từ chuỗi sang số nguyên.
• Dòng 2: Khởi tạo biến tong = 0.
• Dòng 3-4: Vòng lặp for i in range(1, n+1) cho i chạy từ 1 đến n, mỗi lần lặp cộng giá trị i vào tong.
• Dòng 5: In kết quả ra màn hình.

Ví dụ 2: Kiểm tra số chẵn hay lẻ

Đề bài: Nhập vào một số nguyên x. Kiểm tra và in ra thông báo "x là số chẵn" hoặc "x là số lẻ".

Phân tích: Sử dụng cấu trúc rẽ nhánh if-else. Một số chẵn là số chia hết cho 2 (dư bằng 0).

Cách viết chương trình:

x = int(input("Nhập một số nguyên: "))
if x % 2 == 0:
    print(x, "là số chẵn")
else:
    print(x, "là số lẻ")

Giải thích:

• Toán tử % dùng để tính số dư của phép chia.
• Nếu x % 2 == 0 điều kiện đúng, in ra "số chẵn". Ngược lại, in ra "số lẻ".

Ví dụ 3: Nhập hai số, in ra số lớn hơn (có xử lý trường hợp bằng nhau)

Đề bài: Nhập vào hai số nguyên a và b. Hãy in ra số lớn hơn. Nếu hai số bằng nhau, in ra "Hai số bằng nhau".

Cách viết chương trình:

a = int(input("Nhập số thứ nhất: "))
b = int(input("Nhập số thứ hai: "))
if a > b:
    print("Số lớn hơn là:", a)
elif b > a:
    print("Số lớn hơn là:", b)
else:
    print("Hai số bằng nhau")

Giải thích: Ta dùng cấu trúc if – elif – else để xử lý ba trường hợp: a > b, b > a, và a bằng b.

Ví dụ 4: In bảng cửu chương của một số

Đề bài: Nhập vào một số nguyên n (từ 1 đến 10). In ra bảng cửu chương của số đó.

Cách viết chương trình:

n = int(input("Nhập số cần in bảng cửu chương (1-10): "))
print("Bảng cửu chương", n)
for i in range(1, 11):
    print(n, "x", i, "=", n * i)

Giải thích:

• Vòng lặp for i in range(1, 11) cho i chạy từ 1 đến 10.
• Mỗi lần lặp, ta in ra phép tính với giá trị n * i.

III. Một số lưu ý khi viết chương trình

• Thụt lề đúng quy tắc: Trong Python, thụt lề rất quan trọng. Các câu lệnh nằm trong khối if, for phải được thụt lề đồng đều (thường là 1 tab hoặc 4 dấu cách).
• Kiểm tra kiểu dữ liệu: Khi dùng input(), dữ liệu nhập vào là chuỗi. Hãy nhớ dùng int() hoặc float() để chuyển đổi nếu cần tính toán.
• Đặt tên biến có ý nghĩa: Nên chọn tên biến dễ hiểu như tuoi, diem, tong_so để chương trình rõ ràng hơn.

Ghi nhớ

• Một chương trình Python hoàn chỉnh gồm các bước: nhập dữ liệu → xử lý (tính toán, rẽ nhánh, lặp) → xuất kết quả.
• Cấu trúc rẽ nhánh dùng để đưa ra quyết định, cấu trúc lặp for dùng để thực hiện công việc nhiều lần.
• Luôn kiểm tra logic của chương trình bằng cách chạy thử với các bộ dữ liệu khác nhau.

Bài tập gợi ý

Các em hãy tự viết chương trình cho các bài tập sau:

1. Nhập vào một số nguyên n. Tính tích các số từ 1 đến n (tức n!).
2. Nhập vào điểm trung bình của một học sinh. In ra xếp loại: Giỏi (>=8.5), Khá (>=6.5), Trung bình (>=5.0), Yếu (còn lại).
3. Nhập vào một số nguyên n. In ra tất cả các số lẻ từ 1 đến n.
4. Nhập vào ba số nguyên. Hãy in ra số lớn nhất trong ba số đó.

Chúc các em luyện tập thật tốt và tự tin khi viết chương trình Python!