Bài tập: Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Giới thiệu bài học

Các em học sinh thân mến, sau khi đã tìm hiểu về quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau luyện tập để củng cố lại kiến thức một cách vững chắc. Bài học này sẽ giúp các em hệ thống lại các khái niệm, phân biệt được đâu là sinh trưởng, đâu là phát triển, đồng thời vận dụng lý thuyết vào các bài tập cụ thể. Chúng ta sẽ đi từ những câu hỏi nhận biết đơn giản đến các bài tập phân tích, so sánh, giúp các em tự tin hơn khi làm bài kiểm tra.

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, chúng ta hãy cùng ôn nhanh những kiến thức cốt lõi:

• Sinh trưởng: Là sự tăng lên về kích thước và khối lượng của cơ thể do sự tăng lên về số lượng và kích thước tế bào. Ví dụ: cây con cao lên, con ếch lớn dần.
• Phát triển: Là quá trình biến đổi về chất lượng, bao gồm sự thay đổi về hình thái, cấu tạo, chức năng của cơ thể. Đây là quá trình hoàn thiện các cơ quan, hệ cơ quan và xuất hiện các chức năng mới. Ví dụ: hạt nảy mầm thành cây con, nòng nọc biến thành ếch.
• Mối quan hệ: Sinh trưởng và phát triển là hai quá trình liên quan mật thiết với nhau. Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển, và phát triổi làm thay đổi hình thái, giúp sinh trưởng tiếp tục diễn ra. Chúng là hai mặt của một quá trình sống thống nhất.
• Yếu tố ảnh hưởng: Các yếu tố như nhiệt độ, ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng, không khí đều tác động trực tiếp đến cả quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật.

Bài tập luyện tập có hướng dẫn giải

Các em hãy tự làm trước khi xem hướng dẫn giải nhé!

Bài tập 1: Phân biệt sinh trưởng và phát triển

Đề bài: Hãy cho biết mỗi hiện tượng dưới đây là biểu hiện của sinh trưởng hay phát triển? Giải thích ngắn gọn.

1. Hạt đỗ nảy mầm thành cây con.
2. Con mèo con tăng cân từ 1kg lên 3kg.
3. Nòng nọc mọc chân và đuôi tiêu biến đi để trở thành ếch.
4. Lá trên cây hoa hồng to dần lên.
5. Con sâu bướm hóa nhộng rồi thành bướm.

Hướng dẫn giải:

• Hiện tượng 1: Phát triển. Vì hạt đỗ thay đổi hoàn toàn về hình thái, từ một hạt khô, cứng biến thành một cây con có rễ, thân, lá. Đây là sự biến đổi về chất lượng.
• Hiện tượng 2: Sinh trưởng. Vì đây là sự tăng lên về khối lượng của cơ thể mèo. Hình dạng, cấu tạo cơ thể mèo không thay đổi đáng kể, chỉ có kích thước lớn hơn.
• Hiện tượng 3: Phát triển. Vì nòng nọc có sự thay đổi rất lớn về hình thái (mọc chân, đuôi tiêu biến) và chức năng (từ sống dưới nước lên sống trên cạn).
• Hiện tượng 4: Sinh trưởng. Vì lá chỉ tăng lên về kích thước (to hơn, dày hơn) chứ không thay đổi hình dạng hay cấu tạo.
• Hiện tượng 5: Phát triển. Vì đây là quá trình biến thái hoàn toàn, con vật trải qua nhiều giai đoạn với hình thái, cấu tạo và lối sống khác hẳn nhau.

Bài tập 2: Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường

Đề bài: Một bạn học sinh trồng hai cây đậu xanh giống hệt nhau trong hai chậu. Chậu A được để ngoài nắng đầy đủ, tưới nước hàng ngày. Chậu B được để trong góc tối, ít ánh sáng, tưới nước giống hệt chậu A. Sau 2 tuần, hãy dự đoán sự khác biệt về sinh trưởng và phát triển của hai cây. Giải thích.

Hướng dẫn giải:

Sau 2 tuần, chúng ta sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt:

• Cây ở chậu A (ngoài nắng): Cây phát triển tốt, thân khỏe, mập, lá to, xanh đậm. Cây sinh trưởng mạnh, cao hơn hẳn so với ban đầu. Nguyên nhân là do cây có đủ ánh sáng để quang hợp, tổng hợp chất hữu cơ nuôi cây.
• Cây ở chậu B (trong tối): Cây kém phát triển, thân gầy, yếu, vươn dài và ngả màu vàng úa. Lá nhỏ, không xanh. Đây là hiện tượng mọc vống (étiôlat) do thiếu ánh sáng. Cây tập trung sinh trưởng chiều cao để tìm ánh sáng nhưng cấu tạo yếu ớt, sức sống kém. Nếu để lâu hơn, cây sẽ chết.

Kết luận: Ánh sáng là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến quá trình quang hợp, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và phát triển của cây xanh.

Bài tập 3: Vẽ sơ đồ vòng đời

Đề bài: Hãy vẽ (liệt kê các giai đoạn) vòng đời của một con bướm (hoặc con ếch) mà em biết. Cho biết ở giai đoạn nào, sinh vật sinh trưởng mạnh nhất? Ở giai đoạn nào có sự phát triển rõ rệt nhất?

Hướng dẫn giải (Ví dụ về con bướm):

Các giai đoạn trong vòng đời của bướm: Trứng → Sâu bướm (ấu trùng) → Nhộng → Bướm trưởng thành.

• Giai đoạn sinh trưởng mạnh nhất: Giai đoạn sâu bướm. Đây là giai đoạn sâu non tập trung ăn lá cây, lớn lên rất nhanh, tăng kích thước và khối lượng cơ thể gấp nhiều lần. Chúng lột xác nhiều lần để lớn lên.
• Giai đoạn phát triển rõ rệt nhất: Giai đoạn nhộng và bướm trưởng thành. Ở giai đoạn nhộng, cơ thể sâu non được tổ chức lại hoàn toàn. Giai đoạn bướm trưởng thành có cấu tạo cơ thể (cánh, vòi hút, chân) và chức năng (bay, hút mật, sinh sản) hoàn toàn khác so với sâu bướm. Đây là biểu hiện của phát triển (biến thái hoàn toàn).

Ghi nhớ

Các em hãy ghi nhớ những ý chính sau đây:

• Sinh trưởng là tăng kích thước, khối lượng (lớn lên).
• Phát triển là thay đổi hình thái, chức năng (biến đổi chất).
• Hai quá trình này diễn ra đồng thời, đan xen và ảnh hưởng lẫn nhau trong suốt vòng đời của sinh vật.
• Các yếu tố môi trường (nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng) có vai trò quyết định đến tốc độ và kết quả của các quá trình này.

Bài tập gợi ý tự luyện

Các em hãy thử sức với những bài tập sau để củng cố thêm kiến thức nhé!

1. Tại sao vào mùa đông lạnh giá, các loài cây rụng lá thường sinh trưởng rất chậm hoặc ngừng hẳn?
2. Nếu một con người thiếu chất dinh dưỡng trầm trọng trong giai đoạn đang lớn (dậy thì), điều gì sẽ ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cơ thể? Hãy liệt kê 2 hậu quả có thể xảy ra.
3. Có một câu nói: “Trẻ em phát triển tốt hơn vào mùa xuân vì có nhiều ánh nắng mặt trời”. Dựa vào kiến thức về ảnh hưởng của ánh sáng đến sinh trưởng và phát triển, em hãy giải thích câu nói đó có đúng không? Vì sao?

Hướng dẫn nhanh cho bài 1: Vì mùa đông lạnh, cây rụng lá để giảm sự thoát hơi nước và để chống rét. Quá trình quang hợp và hút nước, muối khoáng của rễ diễn ra yếu, cây không đủ nguyên liệu và năng lượng để sinh trưởng nên chúng sinh trưởng chậm hẳn.