Chương 4: Ôn tập cuối năm

Ôn tập cuối năm – Chương 4: Khoa học tự nhiên lớp 7

Giới thiệu

Chương 4 là phần Ôn tập cuối năm, giúp các em hệ thống lại toàn bộ kiến thức trọng tâm đã học trong năm học lớp 7 môn Khoa học tự nhiên. Bài ôn tập này không chỉ giúp em củng cố các khái niệm, định luật, hiện tượng đã học mà còn rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào giải thích các tình huống thực tế. Hãy cùng nhau nhìn lại những điều quan trọng nhất qua các phần dưới đây.

Lý thuyết trọng tâm cần ôn tập

1. Vật lí – Âm thanh và ánh sáng

• Nguồn âm: Vật phát ra âm thanh khi dao động. Ví dụ: mặt trống rung khi gõ.
• Âm thanh lan truyền: Âm thanh truyền được trong chất rắn, lỏng, khí nhưng không truyền được trong chân không. Tốc độ truyền âm trong chất rắn lớn nhất, sau đó đến chất lỏng, rồi chất khí.
• Độ cao và độ to của âm: Độ cao phụ thuộc vào tần số dao động (số dao động trong 1 giây). Âm bổng có tần số lớn, âm trầm có tần số nhỏ. Độ to phụ thuộc vào biên độ dao động (độ lệch lớn nhất).
• Ánh sáng: Nguồn sáng là vật tự phát ra ánh sáng; vật sáng là vật hắt lại ánh sáng. Ánh sáng truyền theo đường thẳng trong môi trường trong suốt và đồng tính.
• Phản xạ ánh sáng – Gương phẳng: Định luật phản xạ ánh sáng: tia phản xạ nằm trong mặt phẳng tới, góc phản xạ bằng góc tới. Ảnh của vật qua gương phẳng có kích thước bằng vật, đối xứng với vật qua gương.

2. Hóa học – Chất và sự biến đổi chất

• Chất tinh khiết và hỗn hợp: Chất tinh khiết chỉ gồm một chất. Hỗn hợp gồm nhiều chất trộn lẫn. Có thể tách các chất ra khỏi hỗn hợp bằng phương pháp vật lí (lọc, cô cạn, chiết, chưng cất…).
• Nguyên tử và nguyên tố hóa học: Nguyên tử là hạt vô cùng nhỏ, trung hòa về điện, gồm hạt nhân (proton, neutron) và lớp vỏ electron. Nguyên tố là tập hợp các nguyên tử cùng loại (có cùng số proton).
• Đơn chất – Hợp chất – Phân tử: Đơn chất là chất tạo nên từ một nguyên tố hóa học. Hợp chất là chất tạo nên từ hai nguyên tố trở lên. Phân tử là hạt đại diện cho chất, gồm một số nguyên tử liên kết với nhau.
• Phản ứng hóa học: Là quá trình biến đổi chất này thành chất khác. Dấu hiệu nhận biết: có chất mới sinh ra (thay đổi màu sắc, tỏa nhiệt, phát sáng, sủi bọt khí…). Định luật bảo toàn khối lượng: tổng khối lượng các chất tham gia bằng tổng khối lượng các chất sản phẩm.
• Phương trình hóa học: Biểu diễn phản ứng bằng công thức hóa học, có hệ số cân bằng phù hợp.

3. Sinh học – Tế bào và cơ thể sống

• Tế bào: Đơn vị cấu tạo cơ bản của mọi sinh vật. Gồm: màng tế bào, tế bào chất, nhân (hoặc vùng nhân). Tế bào thực vật còn có thành tế bào, lục lạp.
• Sinh sản ở sinh vật: Sinh sản vô tính (không có sự kết hợp giao tử, tạo ra cá thể mới giống mẹ) và sinh sản hữu tính (có sự kết hợp giao tử đực và cái, tạo ra biến dị).
• Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng: Quá trình cơ thể lấy chất từ môi trường, biến đổi và thải ra ngoài, đồng thời giải phóng năng lượng cho các hoạt động sống.
• Quang hợp và hô hấp: Quang hợp là quá trình cây xanh tổng hợp chất hữu cơ từ nước và khí cacbonic dưới ánh sáng. Hô hấp là quá trình phân giải chất hữu cơ để giải phóng năng lượng.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1 (Vật lí): Một bạn gõ vào thành bàn, bạn khác áp tai xuống bàn sẽ nghe thấy tiếng gõ rõ hơn so với khi đứng xa. Giải thích: Vì chất rắn (gỗ) truyền âm tốt hơn chất khí (không khí).

Ví dụ 2 (Hóa học): Đốt cháy hoàn toàn 12 gam cacbon (C) trong khí oxi (O₂) thu được 44 gam khí cacbonic (CO₂). Tính khối lượng oxi đã dùng. Giải: Theo định luật bảo toàn khối lượng: m_C + m_O₂ = m_CO₂ → 12 + m_O₂ = 44 → m_O₂ = 32 gam.

Ví dụ 3 (Sinh học): Tại sao khi chạy nhanh, nhịp tim và nhịp thở của em lại tăng lên? Giải thích: Khi chạy, cơ bắp cần nhiều năng lượng, do đó cần nhiều oxi và dinh dưỡng hơn. Tim phải đập nhanh để bơm máu giàu oxi đến cơ, phổi phải hô hấp mạnh hơn để cung cấp thêm oxi và thải khí cacbonic.

Ghi nhớ

• Âm thanh do vật dao động phát ra, truyền trong chất rắn, lỏng, khí (không truyền trong chân không).
• Ánh sáng truyền thẳng, phản xạ theo định luật: góc phản xạ bằng góc tới.
• Nguyên tử gồm proton (+), neutron (0) và electron (-). Nguyên tố hóa học quyết định bởi số proton.
• Trong phản ứng hóa học, tổng khối lượng các chất được bảo toàn.
• Tế bào là đơn vị sống cơ bản, có khả năng trao đổi chất, sinh sản và cảm ứng.
• Quang hợp là quá trình tổng hợp chất hữu cơ, hô hấp là quá trình phân giải chất hữu cơ lấy năng lượng.

Bài tập gợi ý

1. Hãy nêu một ví dụ về phản xạ ánh sáng trong đời sống mà em quan sát được. Giải thích theo định luật phản xạ ánh sáng.
2. Cho 10 gam đá vôi (canxi cacbonat) tác dụng với dung dịch axit clohiđric dư, thu được 4,4 gam khí cacbonic và 11,1 gam canxi clorua cùng với nước. Tính khối lượng axit clohiđric đã tham gia phản ứng?
3. So sánh điểm giống và khác nhau giữa sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở thực vật.
4. Em hãy giải thích vì sao vào mùa đông, nhiều loài chim thường bay về phương Nam ấm áp hơn?