Luyện tập: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu bài học

Chào các em, trong chương 2 của môn Lịch sử và Địa lý lớp 7, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về những biến động, thăng trầm của Việt Nam trong thế kỷ XIX. Đây là giai đoạn lịch sử đầy thử thách với nhiều sự kiện quan trọng, từ cuộc khủng hoảng của chế độ phong kiến, sự xâm lược của thực dân Pháp, cho đến tinh thần kháng chiến ngoan cường của nhân dân ta. Bài luyện tập hôm nay sẽ giúp các em hệ thống lại những kiến thức cốt lõi, củng cố những nội dung đã học qua các khái niệm, sự kiện tiêu biểu và ví dụ minh họa cụ thể. Các em hãy tập trung theo dõi nhé!

Lý thuyết trọng tâm về Việt Nam thế kỷ XIX

1. Tình hình Việt Nam trước khi thực dân Pháp xâm lược (đầu thế kỷ XIX)

Khái niệm cần nhớ: Đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, Việt Nam là một quốc gia phong kiến độc lập, thống nhất, có lãnh thổ rộng lớn từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau. Tuy nhiên, đất nước bắt đầu bộc lộ những dấu hiệu của sự suy yếu, khủng hoảng.

Biểu hiện cụ thể:

• Chính trị: Triều đình Huế thực thi chính sách độc tôn, bảo thủ, không chịu canh tân đất nước. Nhà nước trung ương tập quyền nhưng hiệu quả quản lý suy giảm. Nhiều cuộc nổi dậy của nông dân nổ ra khắp nơi.
• Kinh tế: Nông nghiệp sa sút, ruộng đất bị cường hào cường địa chiếm đoạt. Công thương nghiệp mai một do chính sách "bế quan tỏa cảng" (đóng cửa không giao thương với bên ngoài).
• Xã hội: Đời sống nhân dân cực khổ, mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu như khởi nghĩa Phan Bá Vành (1821-1827), khởi nghĩa Cao Bá Quát (1854-1856) lan rộng.

Ví dụ minh họa: Các em hãy nhớ lại câu chuyện về vua Minh Mạng. Ông là một vị vua có ý chí, muốn củng cố quyền lực nhưng lại không chấp nhận những đề xuất canh tân, cải cách. Khi một số quan lại như Nguyễn Trường Tộ dâng lên những bản điều trần xin mở cửa, học hỏi phương Tây, nhà vua đã khước từ. Hành động này cho thấy sự bảo thủ, thiếu tầm nhìn của triều đình, khiến đất nước ngày càng tụt hậu.

2. Quá trình xâm lược của thực dân Pháp (1858 - 1884)

Khái niệm cần nhớ: Trong bối cảnh chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ, Pháp cần thị trường, thuộc địa. Việt Nam trở thành mục tiêu xâm lược vì vị trí địa chiến lược và tài nguyên phong phú. Quá trình này diễn ra qua nhiều giai đoạn.

Các sự kiện tiêu biểu:

1. Giai đoạn 1858-1862: Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng (8/1858) nhưng thất bại, sau đó chuyển vào Gia Định. Chiến thắng tại trận Chí Hòa (1859) của quân dân ta làm chậm bước tiến của địch. Tuy nhiên, đến tháng 6/1862, triều Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.
2. Giai đoạn 1862-1874: Pháp mở rộng xâm lược, đánh chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ (1867). Nhân dân Nam Kỳ kháng chiến mạnh mẽ. Đến năm 1874, triều đình Huế ký Hiệp ước Giáp Tuất, chính thức thừa nhận chủ quyền của Pháp ở Nam Kỳ.
3. Giai đoạn 1882-1884: Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ hai (1882), chiếm Hà Nội. Chiến thắng Cầu Giấy lần 2 (1883) khiến quân Pháp hoang mang. Nhưng triều đình Huế yếu hèn, ký Hiệp ước Hácmăng (1883) và Hiệp ước Patơnốt (1884), đặt Việt Nam dưới sự "bảo hộ" của Pháp, kết thúc sự tồn tại của nhà nước phong kiến độc lập.

Ví dụ minh họa: Hình ảnh người anh hùng Trương Định là một ví dụ điển hình cho tinh thần kháng chiến bất khuất. Sau khi triều đình Huế lệnh bãi binh, Trương Định đã cùng nghĩa quân và nhân dân Gò Công, Tân An quyết tâm kháng Pháp đến cùng. Các em hãy nhớ đến câu nói nổi tiếng của ông: "Không tuân lệnh vua, nhưng phải tuân lệnh dân, lệnh nước". Hình tượng của ông thể hiện sự sâu sát với lòng dân, dám đứng lên chống lại kẻ thù khi triều đình cam chịu.

3. Phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Khái niệm cần nhớ: Sau khi triều đình đầu hàng, nhân dân Việt Nam từ Bắc vào Nam vẫn tiếp tục nổi dậy đấu tranh dưới nhiều hình thức phong phú, tiêu biểu là phong trào Cần Vương (giúp vua) và các cuộc khởi nghĩa nông dân tự phát.

Đặc điểm nổi bật của phong trào Cần Vương (1885-1896):

• Lãnh đạo: Các văn thân, sĩ phu yêu nước.
• Mục tiêu: Chống Pháp, khôi phục lại chế độ phong kiến độc lập, có vua.
• Địa bàn: Chủ yếu ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
• Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu: Khởi nghĩa Hùng Lĩnh (Phan Đình Phùng), khởi nghĩa Ba Đình (Phạm Bành, Đinh Công Tráng), khởi nghĩa Bãi Sậy (Nguyễn Thiện Thuật), khởi nghĩa Hương Khê (Phan Đình Phùng) - là cuộc khởi nghĩa lớn nhất và kéo dài nhất.

Ví dụ minh họa: Các em hãy tưởng tượng cuộc khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo. Nghĩa quân đã xây dựng vùng căn cứ rộng lớn ở vùng núi Hà Tĩnh, Quảng Bình, tổ chức lực lượng thành công, dùng chiến tranh du kích, đánh thắng nhiều trận lớn. Cuộc khởi nghĩa kéo dài suốt 10 năm (1885-1896), cho thấy tinh thần chiến đấu bền bỉ, quyết tâm bảo vệ đất nước của nhân dân ta. Dù cuối cùng thất bại, nhưng nó đã gây cho Pháp nhiều tổn thất nặng nề và là tấm gương sáng cho các thế hệ sau.

Ghi nhớ

Qua bài học này, các em cần ghi nhớ những điểm chính sau:

• Thế kỷ XIX là thế kỷ đầy biến động của dân tộc: từ một quốc gia phong kiến độc lập sang thân phận thuộc địa, nửa phong kiến.
• Nguyên nhân sâu xa dẫn đến mất nước là do sự suy yếu, bảo thủ của triều Nguyễn, không canh tân đất nước kịp thời.
• Quá trình xâm lược của Pháp kéo dài từ năm 1858 đến 1884, gắn với các hiệp ước đầu hàng của triều đình Huế.
• Tinh thần yêu nước, kháng chiến bất khuất của nhân dân ta nổi bật qua phong trào Cần Vương và các cuộc khởi nghĩa nông dân, tiêu biểu như khởi nghĩa Hương Khê, Ba Đình, Bãi Sậy.

Bài tập gợi ý

Để củng cố kiến thức, các em hãy thử sức với một số câu hỏi và bài tập sau nhé:

1. Câu hỏi nhận biết: Em hãy kể tên ít nhất 3 sự kiện lịch sử tiêu biểu của Việt Nam trong giai đoạn 1858-1884.
2. Câu hỏi thông hiểu: Tại sao triều đình nhà Nguyễn lại ký các hiệp ước nhượng bộ cho Pháp? Theo em, họ có những hạn chế gì trong bối cảnh đó?
3. Câu hỏi vận dụng: Từ tấm gương của Phan Đình Phùng hay Trương Định, em hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5-7 dòng) nêu suy nghĩ của mình về tinh thần yêu nước của ông cha ta trong quá khứ.
4. Bài tập thực hành: Vẽ một sơ đồ tư duy tóm tắt diễn biến chính của phong trào Cần Vương (thời gian, lãnh đạo, các cuộc khởi nghĩa chính, kết quả).

Chúc các em học tốt và có những giờ luyện tập hiệu quả!