Bài tập: Luyện tập: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu bài học

Chào các em, trong chương trình Lịch sử và Địa lý lớp 7, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về một giai đoạn đầy biến động của dân tộc: Việt Nam thế kỷ XIX. Đây là thời kỳ đất nước phải đối mặt với nhiều thử thách, từ cuộc khủng hoảng của chế độ phong kiến cho đến sự xâm lược của thực dân phương Tây. Trong bài học hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập và luyện tập những kiến thức quan trọng nhất đã học. Các em sẽ được củng cố lại các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu, cũng như rèn luyện kỹ năng phân tích các nguyên nhân thắng lợi và thất bại. Hãy chuẩn bị tinh thần để tham gia vào các hoạt động bài tập thú vị nhé!

1. Kiến thức lý thuyết cần nhớ

Trước khi đi vào luyện tập, chúng ta hãy cùng điểm lại một số nội dung chính đã học trong chương 2.

Tình hình Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

• Nhà Nguyễn thành lập: Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh (Gia Long) lên ngôi hoàng đế, thành lập nhà Nguyễn (năm 1802). Kinh đô được đặt tại Phú Xuân (Huế ngày nay).
• Chính sách của nhà Nguyễn: Nhà Nguyễn đã có nhiều nỗ lực trong việc xây dựng nhà nước, quản lý lãnh thổ (cho vẽ bản đồ, lập đơn vị hành chính), phát triển nông nghiệp (khai hoang). Tuy nhiên, các vua Nguyễn cũng thực hiện chính sách "bế quan tỏa cảng" (đóng cửa, không giao thương với phương Tây), và cai trị theo tư tưởng bảo thủ.
• Khủng hoảng: Sang nửa sau thế kỷ XIX, các vua Nguyễn (đặc biệt là Tự Đức) lúng túng trước những biến động trong nước và sự đe dọa từ bên ngoài. Đời sống nhân dân cực khổ, các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra nhiều nơi nhưng đều bị dập tắt.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858 - 1884)

1. Nguyên nhân Pháp xâm lược: Pháp cần thị trường, nguyên liệu, và muốn mở rộng ảnh hưởng ở châu Á. Lấy cớ bảo vệ giáo sĩ, Pháp đã nổ súng tấn công Đà Nẵng (1858).
2. Diễn biến chính:
   • 1858: Pháp đánh Đà Nẵng, nhưng vấp phải sự kháng cự quyết liệt của quân dân ta dưới sự chỉ huy của tướng Nguyễn Tri Phương.
   • 1859: Pháp kéo vào Gia Định. Sau đó, lần lượt chiếm các tỉnh Nam Kỳ (1862: bản Hiệp ước Nhâm Tuất - ta mất 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ; 1867: Pháp chiếm nốt 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ).
   • 1873: Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất. Chiến thắng Cầu Giấy vẻ vang gây chấn động cho chúng.
   • 1882: Pháp đánh Bắc Kỳ lần thứ hai.
   • 1883-1884: Sau các bản hiệp ước Hácmăng (1883) và Patơnốt (1884), triều đình Huế chính thức đầu hàng, nước ta trở thành thuộc địa của thực dân Pháp.
3. Các nhân vật tiêu biểu: Nguyễn Tri Phương, Trương Định (lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp ở Nam Kỳ), Hoàng Diệu (anh hùng hy sinh khi bảo vệ thành Hà Nội), Nguyễn Trung Trực (lập chiến công đốt tàu Pháp trên sông Vàm Cỏ Đông).

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Phân tích nguyên nhân thất bại của cuộc kháng chiến chống Pháp (1858 – 1884)

Câu hỏi: Từ kết cục cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược cuối thế kỷ XIX, em hãy chỉ ra nguyên nhân quan trọng nhất khiến nước ta rơi vào tay thực dân Pháp.

Hướng dẫn giải:

• Nguyên nhân chủ quan (từ phía Việt Nam):
  • Nhà Nguyễn ngay từ đầu đã lúng túng, chủ trương đối phó bị động, thiếu chiến lược lâu dài.
  • Chính sách cầu phong, thương lượng, cắt đất, đầu hàng từng bước khiến tinh thần chiến đấu của nhân dân bị suy giảm và bị chia rẽ.
  • Sự bảo thủ, lạc hậu của triều đình trong việc cải cách đất nước (không học hỏi được kỹ thuật quân sự hiện đại của phương Tây, như vũ khí, tàu chiến).
  • Nhân dân chiến đấu rất dũng cảm, nhưng thiếu sự lãnh đạo thống nhất và thiếu sự hỗ trợ hiệu quả từ triều đình.
• Nguyên nhân khách quan (từ phía Pháp):
  • Pháp là một nước tư bản phát triển, có nền kinh tế mạnh, quân đội hiện đại với vũ khí vượt trội (đại bác, tàu chiến bọc sắt).
  • Pháp có chiến lược xâm lược rõ ràng, bài bản và tận dụng được thời cơ triều đình Huế suy yếu.

Kết luận: Nguyên nhân sâu xa và quyết định nhất là do sự khủng hoảng và bảo thủ của chế độ phong kiến nhà Nguyễn. Triều đình không đủ năng lực lãnh đạo đất nước vượt qua thử thách.

Ví dụ 2: Về một nhân vật lịch sử tiêu biểu

Câu hỏi: Hãy đóng vai một hướng dẫn viên du lịch, giới thiệu ngắn gọn về anh hùng dân tộc Trương Định.

Hướng dẫn giải:

Kính thưa quý khách! Trương Định (1820 – 1864) là vị anh hùng tiêu biểu của phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ vào cuối thế kỷ XIX. Ông là một phú nông giàu lòng yêu nước, sau khi triều đình Huế ký Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp, ông đã bất chấp lệnh bãi binh của triều đình, ở lại cùng nhân dân Gò Công, Tân An đánh giặc. Nhân dân suy tôn ông là “Bình Tây Đại nguyên soái”. Dù sau đó bị thất bại và hy sinh, nhưng tinh thần chiến đấu bất khuất của ông mãi là tấm gương sáng cho thế hệ sau. Cảm ơn quý khách!

3. Ghi nhớ

Các em hãy nhớ một số điểm mấu chốt sau đây để làm bài tập tốt hơn nhé:

• Sự kiện mở đầu: Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam.
• Nguyên nhân thất bại: Cuộc kháng chiến thất bại do sự non kém, bảo thủ, thiếu quyết tâm của triều đình Huế, dù nhân dân chiến đấu rất anh dũng.
• Nhân vật then chốt: Ghi nhớ hình ảnh của các nhân vật như Trương Định (Nam Kỳ), Nguyễn Trung Trực (Rạch Giá), Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu (Bắc Kỳ).
• Kết cục: Năm 1884, hiệp ước Patơnốt được ký kết, Việt Nam chính thức trở thành thuộc địa của Pháp, chấm dứt sự tồn tại của nhà Nguyễn với tư cách là một quốc gia độc lập.

4. Bài tập gợi ý tự luyện tập

Các em hãy thử sức với các bài tập dưới đây để tự kiểm tra kiến thức của mình nhé. Phần hướng dẫn giải sẽ giúp các em kiểm tra lại sau khi đã cố gắng tự trả lời.

Bài tập 1: Nhận biết sự kiện

Đề bài: Hãy sắp xếp các sự kiện sau theo đúng trình tự thời gian:

1. Pháp đánh chiếm thành Hà Nội lần thứ hai.
2. Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng.
3. Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ nhất.
4. Pháp chiếm 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên).
5. Triều đình Huế ký Hiệp ước Nhâm Tuất.

Hướng dẫn giải:

• Đáp án đúng: (2) -> (5) -> (4) -> (3) -> (1)
• Giải thích:
  • (2) Pháp đánh Đà Nẵng: 1858
  • (5) Hiệp ước Nhâm Tuất: 1862
  • (4) Pháp chiếm 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ: 1867
  • (3) Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ nhất: 1873
  • (1) Pháp đánh Hà Nội lần thứ hai: 1882

Bài tập 2: Phân tích nhân vật

Đề bài: Em hãy chọn một trong hai nhân vật là Nguyễn Tri Phương hoặc Hoàng Diệu và trình bày suy nghĩ của em về hành động của họ khi bảo vệ thành Hà Nội. (Gợi ý: Tìm hiểu về cuộc đời, số phận và tinh thần của họ).

Hướng dẫn giải: (đây là gợi ý cho trường hợp các em chọn Nguyễn Tri Phương)

• Giới thiệu: Nguyễn Tri Phương là vị tướng giàu lòng yêu nước, trung thành với nhà Nguyễn. Ông từng chỉ huy quân dân chống lại cuộc tấn công của Pháp tại Đà Nẵng (1858) và sau đó được cử vào Gia Định.
• Hành động khi bảo vệ H