Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu

Thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động và thử thách đối với lịch sử Việt Nam. Mở đầu thế kỷ, triều Nguyễn được thành lập, thống nhất đất nước sau nhiều thế kỷ chia cắt. Tuy nhiên, cũng chính trong giai đoạn này, đất nước phải đối mặt với cuộc xâm lược của thực dân Pháp, dẫn đến sự thay đổi sâu sắc về chính trị, xã hội, và văn hóa. Bài học hôm nay sẽ giúp các em tìm hiểu những nét chính về tình hình Việt Nam trong suốt thế kỷ XIX, từ công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước dưới triều Nguyễn đến quá trình kháng chiến chống Pháp xâm lược.

Lý thuyết

1. Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XIX (Triều Nguyễn)

• Chính trị: Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, lập ra triều Nguyễn, đóng đô ở Phú Xuân (Huế). Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền được củng cố. Vua Gia Long và Minh Mạng thực hiện nhiều cải cách hành chính như chia nước thành các tỉnh, thống nhất hệ thống luật pháp (bộ Hoàng Việt luật lệ), và tổ chức quân đội quy củ.
• Kinh tế: Nông nghiệp vẫn là ngành chính, nhà Nguyễn chú trọng khai hoang, lập đồn điền, sửa chữa đê điều. Tuy nhiên, ruộng đất tập trung vào tay địa chủ, nông dân bị bóc lột nặng nề. Thương nghiệp có sự phát triển nhưng bị nhà nước kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt là việc hạn chế buôn bán với người phương Tây.
• Xã hội: Xã hội phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ, giữa nhân dân với triều đình ngày càng gay gắt, dẫn đến nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra (tiêu biểu là khởi nghĩa của Phan Bá Vành, Cao Bá Quát).

2. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858 - 1884)

• Nguyên nhân thực dân Pháp xâm lược: Do nhu cầu thị trường, nguyên liệu và nhân công cho chủ nghĩa tư bản Pháp; Việt Nam có vị trí địa lý thuận lợi, giàu tài nguyên, và chế độ phong kiến suy yếu, khủng hoảng.
• Diễn biến chính:
  1. Giai đoạn 1858 - 1873: Năm 1858, Pháp tấn công Đà Nẵng. Sau đó, chúng chuyển vào đánh chiếm Gia Định (1859). Triều đình Nguyễn ký các hiệp ước cắt dần lãnh thổ cho Pháp (1862: Nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ; 1867: Pháp chiếm 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ).
  2. Giai đoạn 1873 - 1884: Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873), lần thứ hai (1882). Triều đình Nguyễn tiếp tục ký hiệp ước bất lợi (Hiệp ước Hác-măng 1883, Hiệp ước Pa-tơ-nốt 1884), chính thức thừa nhận nền bảo hộ của Pháp trên toàn bộ Việt Nam.
• Phong trào kháng chiến của nhân dân: Mặc dù triều đình đầu hàng, nhân dân ta đã kiên cường đấu tranh chống Pháp trên khắp cả nước với nhiều cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:
  • Khởi nghĩa Trương Định (1859 - 1864) ở Nam Kỳ.
  • Khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực (1861 - 1868) ở Nam Kỳ.
  • Phong trào Cần Vương (1885 - 1896) do vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết phát động, lan rộng ra nhiều tỉnh thành.
  • Khởi nghĩa của các thủ lĩnh người dân tộc thiểu số như Hoàng Hoa Thám (Yên Thế).

3. Nguyên nhân thất bại và ý nghĩa của phong trào kháng Pháp cuối thế kỷ XIX

• Nguyên nhân thất bại:
  • Khách quan: Thực dân Pháp mạnh hơn về kinh tế, quân sự, kỹ thuật.
  • Chủ quan: Triều đình Nguyễn thiếu quyết tâm chiến đấu, đường lối kháng chiến thụ động, thiếu sự lãnh đạo thống nhất và không tập hợp được sức mạnh toàn dân.
• Ý nghĩa: Các phong trào đấu tranh thể hiện lòng yêu nước sâu sắc, tinh thần chiến đấu anh dũng của nhân dân ta. Dù thất bại, đây là tiền đề cho những phong trào yêu nước sau này, đặc biệt là cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Hãy nêu một số cải cách chính của vua Minh Mạng trong lĩnh vực hành chính.

Trả lời: Vua Minh Mạng đã bãi bỏ chế độ độc quyền của các chúa ở Bắc Hà và Gia Định, chia nước thành các tỉnh, thống nhất bộ máy quan lại từ trung ương đến địa phương. Ngoài ra, ông còn cho soạn bộ luật Hoàng Việt (Hoàng Việt luật lệ) và tổ chức lại quân đội quy củ hơn.

Ví dụ 2: Vì sao nhân dân ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ nổi dậy kháng chiến sau khi Pháp chiếm Gia Định và ba tỉnh miền Đông?

Trả lời: Nhân dân các tỉnh miền Tây nổi dậy vì họ không chịu nổi sự áp bức, bóc lột của thực dân Pháp. Đồng thời, họ phẫn nộ trước thái độ bạc nhược của triều đình Nguyễn khi nhanh chóng nhượng bộ, gây bất lợi cho độc lập dân tộc. Tinh thần yêu nước đã thúc đẩy họ tự vũ trang chiến đấu, tiêu biểu là nghĩa quân Nguyễn Trung Trực đốt tàu Pháp trên sông Nhật Tảo.

Ghi nhớ

1. Thế kỷ XIX mở đầu với triều Nguyễn, một chế độ phong kiến trung ương tập quyền, nhưng nội bộ suy yếu và xã hội có nhiều mâu thuẫn.
2. Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam. Quá trình này chia làm nhiều giai đoạn, từ Nam Kỳ ra Bắc Kỳ.
3. Triều đình Nguyễn dần đầu hàng, nhưng nhân dân ta liên tục nổi dậy đấu tranh với tinh thần yêu nước mãnh liệt, tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa Trương Định, Nguyễn Trung Trực, phong trào Cần Vương.
4. Nguyên nhân thất bại của phong trào kháng chiến là do chênh lệch lực lượng, đường lối lãnh đạo sai lầm của triều đình, và chưa có sự thống nhất trong toàn dân.

Bài tập gợi ý

1. Trình bày nguyên nhân thực dân Pháp xâm lược Việt Nam vào giữa thế kỷ XIX. Em có nhận xét gì về tình hình chính trị của Việt Nam lúc bấy giờ?
2. Kể tên một số cuộc khởi nghĩa lớn của nhân dân ta chống Pháp trong giai đoạn 1858 - 1884. Theo em, điểm chung nổi bật của các cuộc khởi nghĩa này là gì?
3. Vì sao nói: “Mặc dù triều đình Nguyễn đầu hàng, nhân dân Việt Nam không đầu hàng”? Em hãy dẫn ra một vài dẫn chứng để làm sáng tỏ ý kiến trên.