Bài tập: Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu bài tập chương 2: Lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX

Các em học sinh thân mến, thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc Việt Nam. Đó là thời kỳ chế độ phong kiến suy yếu, nhà Nguyễn thi hành nhiều chính sách bảo thủ, đồng thời đất nước phải đối mặt với cuộc xâm lược của thực dân Pháp. Qua các bài tập dưới đây, chúng ta sẽ cùng ôn lại những kiến thức trọng tâm, hiểu rõ nguyên nhân và diễn biến chính của lịch sử nước nhà trong giai đoạn này.

I. Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Để làm tốt các bài tập, các em cần nắm vững những nội dung cốt lõi sau:

• Tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam đầu thời Nguyễn (nửa đầu thế kỷ XIX):
  • Nhà Nguyễn thành lập (1802), thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế.
  • Chính sách đối nội: siết chặt quản lý đất nước (quan lại, quân đội, luật pháp), bảo thủ, lạc hậu, bế quan tỏa cảng.
  • Kinh tế: nông nghiệp sa sút, thủ công nghiệp và thương nghiệp bị hạn chế.
  • Xã hội: mâu thuẫn giai cấp gay gắt, khởi nghĩa nông dân nổ ra nhiều nơi.
• Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (từ năm 1858):
  • Năm 1858, Pháp tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam.
  • Diễn biến chính: chiến sự ở Đà Nẵng, Gia Định; các hiệp ước Nhâm Tuất (1862), Giáp Tuất (1874), Hác-măng (1883), Pa-tơ-nốt (1884).
  • Phong trào đấu tranh của nhân dân: diễn ra sôi nổi nhưng cuối cùng bị thất bại do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan.

II. Ví dụ minh họa có hướng dẫn giải

Ví dụ 1: Em hãy phân tích nguyên nhân chính dẫn đến sự thất bại của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX?

Hướng dẫn giải:

• Nguyên nhân khách quan: Thực dân Pháp còn mạnh, có vũ khí hiện đại, chiến thuật tinh vi; lực lượng phong kiến đầu hàng, trở thành tay sai cho Pháp.
• Nguyên nhân chủ quan:
  • Thiếu một đường lối lãnh đạo thống nhất và một giai cấp tiên tiến lãnh đạo.
  • Các cuộc khởi nghĩa thiếu sự phối hợp, diễn ra lẻ tẻ, địa phương.
  • Trang bị vũ khí thô sơ, chủ yếu dựa vào lòng yêu nước và tinh thần dũng cảm.
• Kết luận: Sự thất bại của phong trào Cần Vương là tất yếu, phản ánh bước lùi của lịch sử, nhưng đã thể hiện tinh thần yêu nước nồng nàn của nhân dân ta.

(Lưu ý: Đây là dạng bài phân tích nguyên nhân thường gặp, các em nhớ sắp xếp ý theo cặp đối lập: khách quan – chủ quan, hoặc mạnh – yếu.)

Ví dụ 2: Những nội dung cơ bản của Hiệp ước Nhâm Tuất (1862) được ký kết giữa triều Nguyễn và Pháp là gì? Hiệp ước này đã đánh dấu điều gì?

Hướng dẫn giải:

1. Nội dung cơ bản của Hiệp ước Nhâm Tuất:
   • Triều đình Huế chính thức thừa nhận quyền cai quản của Pháp ở ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) và đảo Côn Lôn.
   • Mở ba cửa biển (Đà Nẵng, Ba Lạt, Quảng Yên) cho Pháp vào buôn bán.
   • Triều đình phải bồi thường chiến phí cho Pháp.
   • Cho phép người Pháp được tự do truyền đạo và buôn bán tại các tỉnh.
2. Ý nghĩa đánh dấu: Hiệp ước Nhâm Tuất là hiệp ước đầu tiên đánh dấu sự đầu hàng chính thức của triều đình nhà Nguyễn trước thực dân Pháp, làm mất đi một phần chủ quyền lãnh thổ và mở đầu cho quá trình mất nước dần dần.

III. Ghi nhớ

• 1. Thế kỷ XIX là thế kỷ suy vong của chế độ phong kiến Việt Nam và sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân Pháp.
• 2. Nhà Nguyễn thi hành chính sách bảo thủ, lạc hậu, làm cho đất nước suy yếu, lâm vào khủng hoảng.
• 3. Cuộc kháng chiến chống Pháp thất bại chủ yếu do sự non kém của lực lượng lãnh đạo (nhà Nguyễn) và sự mạnh hơn của kẻ thù, nhưng tinh thần yêu nước của nhân dân ta là rất cao, để lại nhiều bài học quý báu.
• 4. Các sự kiện nổi bật cần nhớ: Cuộc tấn công Đà Nẵng (1858), Hiệp ước Nhâm Tuất (1862), cuộc kháng chiến ở ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ, phong trào Cần Vương (1885-1896), khởi nghĩa Yên Thế (1884-1913).

IV. Bài tập gợi ý (có hướng dẫn)

Câu 1 (Trắc nghiệm): Thực dân Pháp chọn thành phố nào để tấn công đầu tiên khi xâm lược Việt Nam năm 1858?

• A. Huế
• B. Đà Nẵng
• C. Sài Gòn
• D. Hải Phòng

Hướng dẫn: Nhớ lại bài học về sự kiện mở đầu cuộc xâm lược: Pháp tấn công Đà Nẵng vào tháng 8/1858. Đáp án đúng là B.

Câu 2 (Tự luận): Trình bày những nét chính về cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884-1913). Vì sao cuộc khởi nghĩa này tồn tại lâu dài hơn so với các cuộc khởi nghĩa cùng thời?

Hướng dẫn giải ý 1 (Nét chính):

• Địa bàn: vùng núi rừng Yên Thế, Bắc Giang.
• Người lãnh đạo: Lương Văn Nắm (đầu), về sau là Hoàng Hoa Thám (Đề Thám).
• Thời gian: tồn tại gần 30 năm.
• Đặc điểm: là cuộc khởi nghĩa của nông dân, không chịu sự chi phối của văn thân phong kiến.
• Kết quả: thất bại, nhưng thể hiện sức mạnh của phong trào nông dân.

Hướng dẫn giải ý 2 (Nguyên nhân tồn tại lâu):

• Dựa vào địa thế hiểm trở của vùng rừng núi Yên Thế.
• Có chiến thuật du kích linh hoạt, vừa đánh vừa hòa hoãn để củng cố lực lượng.
• Được sự ủng hộ của đồng bào các dân tộc trong vùng.
• Không phụ thuộc vào triều đình phong kiến, có sự chủ động riêng.

Câu 3 (Tư duy): Em hãy liên hệ tình hình Việt Nam cuối thế kỷ XIX với tình hình một số nước châu Á cùng thời kỳ, rút ra bài học cho sự phát triển của một quốc gia.

Hướng dẫn: Các em có thể liên hệ với Nhật Bản (Minh Trị Duy Tân) hoặc Trung Quốc (cuộc vận động Duy Tân). Từ đó rút ra bài học: Một quốc gia muốn tồn tại và phát triển, cần có những cải cách mạnh mẽ, phù hợp với xu thế thời đại, biết tiếp thu cái mới (khoa học kỹ thuật, văn minh phương Tây) để giữ vững độc lập, chủ quyền.