Bài tập: Chương 3: Địa lý: Dân số và kinh tế

Bài tập chương 3: Địa lý: Dân số và kinh tế

Giới thiệu

Chào các em, sau khi đã tìm hiểu những kiến thức cơ bản về dân số và các ngành kinh tế, hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập và thực hành thông qua các bài tập cụ thể. Bài học này sẽ giúp các em củng cố lại những khái niệm quan trọng như tháp dân số, tỉ lệ gia tăng dân số, cơ cấu kinh tế và các ngành kinh tế chủ đạo. Các em hãy chuẩn bị giấy bút và tinh thần tập trung để cùng giải quyết các bài tập nhé!

Lý thuyết cần nhớ

Trước khi bắt đầu bài tập, chúng ta hãy điểm lại một số kiến thức trọng tâm của chương:

• Dân số: Là tổng số người sinh sống trên một lãnh thổ nhất định. Để phân tích dân số, người ta thường dựa vào quy mô dân số, tỉ lệ sinh, tỉ lệ tử, tỉ lệ gia tăng tự nhiên và tháp dân số.
• Tháp dân số: Là biểu đồ thể hiện cơ cấu dân số theo độ tuổi và giới tính. Tháp dân số cho biết đặc điểm dân số trẻ (đáy rộng) hay dân số già (đỉnh rộng).
• Kinh tế: Bao gồm ba khu vực kinh tế chính:
  • Khu vực I: Nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản.
  • Khu vực II: Công nghiệp và xây dựng.
  • Khu vực III: Dịch vụ.
• Cơ cấu kinh tế: Là tỉ lệ đóng góp của các ngành kinh tế trong tổng sản phẩm quốc dân. Các nước phát triển thường có tỉ trọng khu vực III cao, trong khi các nước đang phát triển thì khu vực I còn chiếm tỉ lệ lớn.

Ví dụ minh họa có hướng dẫn giải

Ví dụ 1: Nhận xét tháp dân số

Đề bài: Cho tháp dân số A có đáy tháp rộng, đỉnh tháp nhọn; tháp dân số B có đáy tháp hẹp, thân tháp phình to. Hãy nhận xét dạng tháp dân số và đặc điểm dân số của hai tháp trên.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Quan sát hình dạng tháp dân số.
  - Tháp A: Đáy rộng, đỉnh nhọn → Dạng tháp mở rộng (tam giác).
  - Tháp B: Đáy hẹp, thân phình → Dạng tháp ổn định (hình chuông) hoặc dạng tháp co hẹp (hình phễu, nếu đỉnh rộng).
• Bước 2: Kết luận đặc điểm dân số.
  - Tháp A thể hiện dân số trẻ: Tỉ lệ trẻ em cao, tỉ lệ người già thấp, tỉ lệ gia tăng tự nhiên cao.
  - Tháp B thể hiện dân số già: Tỉ lệ người trong độ tuổi lao động (thân tháp) cao, tỉ lệ trẻ em ít, tỉ lệ gia tăng tự nhiên thấp.

Ví dụ 2: Tính tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên

Đề bài: Năm 2020, quốc gia X có tỉ lệ sinh là 18‰, tỉ lệ tử là 6‰. Hãy tính tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên (đơn vị %).

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Tính tỉ lệ gia tăng tự nhiên (đơn vị ‰) = Tỉ lệ sinh – Tỉ lệ tử = 18‰ – 6‰ = 12‰.
• Bước 2: Đổi sang đơn vị phần trăm: 12‰ = 12 / 1000 = 0,012 = 1,2%.
• Đáp số: 1,2%.

Lưu ý: Tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên không bao gồm yếu tố di cư. Nếu có di cư, ta gọi là gia tăng dân số thực tế.

Ví dụ 3: Phân tích cơ cấu kinh tế

Đề bài: Năm 2021, nước A có cơ cấu GDP như sau: Nông – lâm – thủy sản (12%), Công nghiệp – xây dựng (38%), Dịch vụ (50%). Hãy cho biết nước A thuộc nhóm nước phát triển hay đang phát triển? Giải thích.

Hướng dẫn giải:

• Bước 1: Xác định tỉ trọng từng khu vực.
  - Khu vực I (Nông – lâm – thủy sản): 12% (thấp).
  - Khu vực II (Công nghiệp – xây dựng): 38% (trung bình cao).
  - Khu vực III (Dịch vụ): 50% (cao).
• Bước 2: So sánh và kết luận.
  - Tỉ trọng khu vực III chiếm 50% (lớn nhất), khu vực I chỉ chiếm 12% (rất thấp). Đây là đặc điểm của một nền kinh tế phát triển, nơi dịch vụ đóng vai trò chủ đạo và nông nghiệp không còn là trụ cột chính.
  - Kết luận: Nước A thuộc nhóm nước phát triển.

Bài tập gợi ý (tự luyện tập)

Các em hãy thử sức với những bài tập sau đây. Nhớ đọc kĩ yêu cầu và vận dụng kiến thức đã học nhé!

1. Bài tập 1: Quan sát hai tháp dân số của nước X (năm 2000 và năm 2020). Tháp năm 2000 có đáy rộng, đỉnh nhọn; tháp năm 2020 có đáy thu hẹp lại và đỉnh mở rộng. Em hãy nhận xét sự thay đổi về cơ cấu dân số của nước X sau 20 năm.
2. Bài tập 2: Năm 2022, tỉ lệ sinh của một quốc gia là 20‰, tỉ lệ tử là 8‰, tỉ lệ nhập cư là 2‰ và tỉ lệ xuất cư là 1‰. Hãy tính tỉ lệ gia tăng dân số thực tế của quốc gia đó (theo đơn vị %).
   Gợi ý: Gia tăng thực tế = (Tỉ lệ sinh – Tỉ lệ tử) + (Tỉ lệ nhập cư – Tỉ lệ xuất cư).
3. Bài tập 3: Trong một bài báo, người ta thống kê: “Năm 2020, nước B có GDP là 500 tỉ USD, trong đó nông nghiệp đóng góp 50 tỉ USD, công nghiệp 200 tỉ USD và dịch vụ 250 tỉ USD.” Em hãy vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu kinh tế của nước B và cho biết nước B đang trong giai đoạn phát triển nào?
   Gợi ý: Tính tỉ lệ phần trăm từng ngành: Nông nghiệp (10%), Công nghiệp (40%), Dịch vụ (50%). Dịch vụ chiếm tỉ trọng cao nhất.
4. Bài tập 4: Tại sao các nước đang phát triển thường có tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên cao, trong khi các nước phát triển lại có tỉ lệ này thấp? Em hãy giải thích bằng hai ý kiến khác nhau.

Ghi nhớ

Qua bài tập này, các em cần nhớ một số điểm quan trọng sau:

• Tháp dân số là công cụ trực quan giúp nhận biết dân số trẻ hay già.
• Tỉ lệ gia tăng dân số (tự nhiên và thực tế) là thước đo quan trọng để đánh giá sự biến động dân số.
• Cơ cấu kinh tế phản ánh trình độ phát triển của một quốc gia: Tỉ trọng ngành dịch vụ càng cao, chứng tỏ nền kinh tế càng phát triển.
• Khi làm bài tập, các em luôn cần đọc kĩ đề, xác định dữ liệu đã cho và áp dụng đúng công thức. Đừng quên chuyển đổi đơn vị hoặc vẽ biểu đồ nếu yêu cầu.

Chúc các em học tập thật tốt và luôn tự tin trước các bài kiểm tra! Nếu có thắc mắc, hãy hỏi lại thầy cô hoặc bạn bè để nắm vững kiến thức hơn nhé.