Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu bài học

Chào các em, sau một thời gian làm quen với ngôn ngữ lập trình Python, chúng ta đã được học về các khái niệm nền tảng như biến, kiểu dữ liệu, câu lệnh điều kiện và vòng lặp. Bài học hôm nay có tên gọi "Luyện tập: Lập trình Python cơ bản" sẽ giúp các em củng cố lại toàn bộ kiến thức đã học thông qua các ví dụ cụ thể và bài tập thực hành. Mục tiêu của chúng ta là có thể tự tin viết những chương trình Python đơn giản nhưng hoàn chỉnh, giải quyết được các bài toán từ dễ đến trung bình.

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

1. Cấu trúc cơ bản của một chương trình Python

Một chương trình Python thường bắt đầu bằng việc nhập thư viện (nếu cần), sau đó khai báo biến, nhập dữ liệu từ bàn phím, xử lý dữ liệu và cuối cùng là in kết quả ra màn hình. Các em cần nhớ:

• Sử dụng hàm print() để hiển thị kết quả.
• Sử dụng hàm input() để nhận dữ liệu từ người dùng.
• Khi muốn nhập số nguyên, cần dùng lệnh: int(input(...)).
• Khi muốn nhập số thực, cần dùng lệnh: float(input(...)).

2. Câu lệnh điều kiện if - elif - else

Câu lệnh điều kiện cho phép chương trình đưa ra quyết định dựa trên một điều kiện nhất định. Cấu trúc tổng quát như sau:

1. if (điều kiện): Khối lệnh thực hiện khi điều kiện đúng.
2. elif (điều kiện khác): Khối lệnh thực hiện khi điều kiện ở trên sai và điều kiện này đúng.
3. else: Khối lệnh thực hiện khi tất cả các điều kiện trên đều sai.

Ví dụ minh họa: Kiểm tra một số nhập vào là chẵn hay lẻ.

    
        so = int(input("Nhập một số nguyên: "))
        if so % 2 == 0:
            print(so, "là số chẵn.")
        else:
            print(so, "là số lẻ.")
    

3. Vòng lặp for và while

Vòng lặp for thường dùng khi biết trước số lần lặp hoặc muốn duyệt qua một dãy số (ví dụ: dùng hàm range()).

Ví dụ minh họa: In ra các số từ 1 đến 5.

    
        for i in range(1, 6):
            print(i)
    

Vòng lặp while được sử dụng khi muốn lặp cho đến khi một điều kiện nào đó trở thành sai.

Ví dụ minh họa: In ra các số từ 1 đến 5 bằng vòng lặp while.

    
        dem = 1
        while dem <= 5:
            print(dem)
            dem = dem + 1
    

Ví dụ tổng hợp: Tính tổng và đếm số

Hãy cùng xem xét một bài toán hoàn chỉnh: Viết chương trình nhập vào một dãy số nguyên (không giới hạn số lượng) cho đến khi người dùng nhập số 0 thì dừng lại. In ra tổng các số đã nhập và đếm xem có bao nhiêu số dương, bao nhiêu số âm.

    
        tong = 0
        so_duong = 0
        so_am = 0
        while True:
            so = int(input("Nhập số nguyên (nhập 0 để kết thúc): "))
            if so == 0:
                break
            tong = tong + so
            if so > 0:
                so_duong = so_duong + 1
            elif so < 0:
                so_am = so_am + 1
        print("Tổng các số đã nhập là:", tong)
        print("Số lượng số dương:", so_duong)
        print("Số lượng số âm:", so_am)
    

Giải thích: Chương trình sử dụng while True để tạo vòng lặp vô hạn, mỗi lần lặp sẽ yêu cầu nhập một số. Nếu số nhập vào là 0, chúng ta dùng lệnh break để thoát khỏi vòng lặp. Bên trong vòng lặp, ta tiến hành cộng dồn vào biến tong và sử dụng câu lệnh điều kiện if để kiểm tra số dương hay số âm.

Ghi nhớ

• Cấu trúc rẽ nhánh: Dùng if, elif, else để giải quyết các bài toán có nhiều tình huống.
• Vòng lặp: for dùng khi biết trước số lần lặp; while dùng khi lặp dựa trên điều kiện.
• Break: Dùng để thoát khỏi vòng lặp sớm khi gặp điều kiện đặc biệt.
• Nhập liệu: Luôn chuyển đổi kiểu dữ liệu từ chuỗi (string) sang số (int/float) khi cần tính toán.
• Kiểm tra lỗi: Trong quá trình luyện tập, các em có thể gặp lỗi cú pháp (SyntaxError) hoặc lỗi logic. Hãy đọc kỹ thông báo lỗi và kiểm tra lại từng dòng lệnh.

Bài tập gợi ý

Các em hãy tự thực hành các bài tập sau để nắm vững kiến thức:

1. Viết chương trình nhập vào hai số nguyên a và b. In ra màn hình kết quả so sánh: "a lớn hơn b", "a nhỏ hơn b" hoặc "a bằng b".
2. Viết chương trình in ra bảng cửu chương của một số n (do người dùng nhập) từ 1 đến 10. Ví dụ: nếu nhập 5, in ra 5 x 1 = 5, 5 x 2 = 10, …
3. Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương n. Tính tổng các số chẵn từ 1 đến n và in kết quả.
4. Viết chương trình yêu cầu người dùng nhập mật khẩu (mật khẩu đúng là "python123"). Nếu nhập sai, yêu cầu nhập lại cho đến khi đúng mới thôi. Gợi ý: sử dụng vòng lặp while.

Chúc các em luyện tập thật tốt và sớm trở thành những lập trình viên Python thực thụ!