Bài tập: Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

Bài tập: Luyện tập: Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật

1. Giới thiệu

Các em học sinh thân mến, trong chương 2, chúng ta đã được tìm hiểu về quá trình sinh trưởng và phát triển kỳ diệu của sinh vật. Để giúp các em củng cố kiến thức và vận dụng linh hoạt vào thực tế, bài học hôm nay sẽ tập trung vào các dạng bài tập từ cơ bản đến nâng cao. Thông qua các bài tập có hướng dẫn giải chi tiết, các em sẽ nắm chắc hơn về khái niệm sinh trưởng, phát triển, các giai đoạn phát triển của thực vật và động vật, cũng như các nhân tố ảnh hưởng đến chúng.

2. Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, chúng ta hãy cùng ôn lại một số khái niệm và nội dung chính:

• Sinh trưởng là quá trình tăng lên về kích thước và khối lượng của cơ thể do tăng số lượng và kích thước tế bào.
• Phát triển là quá trình biến đổi, bao gồm sinh trưởng, phân hóa tế bào và phát sinh hình thái tạo nên các cơ quan, cơ thể hoàn chỉnh.
• Sự phát triển của sinh vật trải qua các giai đoạn: phôi (hợp tử phân chia, phát triển thành phôi) và hậu phôi (phát triển thành cơ thể trưởng thành).
• Ở thực vật: Quá trình sinh trưởng diễn ra ở các mô phân sinh. Chu kỳ sống bao gồm: hạt → nảy mầm → cây non → cây trưởng thành → ra hoa, tạo quả → tạo hạt.
• Ở động vật: Gồm hai loại phát triển chính: phát triển không qua biến thái (con non giống con trưởng thành, ví dụ: người, chó) và phát triển qua biến thái (hình thái con non khác xa con trưởng thành, ví dụ: sâu → nhộng → bướm).
• Các nhân tố ảnh hưởng: Nhân tố bên trong (di truyền, hormone) và nhân tố bên ngoài (nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng).

3. Các dạng bài tập và hướng dẫn giải

Dạng 1: Nhận biết và phân biệt sinh trưởng, phát triển

Ví dụ 1: Trong các hiện tượng dưới đây, hiện tượng nào là sinh trưởng, hiện tượng nào là phát triển? Vì sao?

1. Cây bạch đàn cao thêm 2 mét sau 1 năm.
2. Trứng gà sau 21 ngày ấp nở ra gà con.
3. Một cây đậu ra hoa và tạo quả.
4. Chú mèo con của bạn An tăng từ 1kg lên 3kg.

Hướng dẫn giải:

• Hiện tượng (1) và (4) là sinh trưởng. Vì đó là sự gia tăng về kích thước (chiều cao) và khối lượng (cân nặng) của cơ thể.
• Hiện tượng (2) và (3) là phát triển. Vì đó là quá trình biến đổi về chất: trứng phát triển thành gà con (có sự thay đổi hình thái, cấu tạo) và cây đậu ra hoa, tạo quả (bước sang giai đoạn mới của vòng đời, có sự sinh sản).

Dạng 2: Sự phát triển của thực vật và động vật

Ví dụ 2: Em hãy sắp xếp các giai đoạn sau theo đúng trình tự vòng đời của một cây xanh có hoa: cây non, hạt, cây trưởng thành ra hoa, nảy mầm, tạo hạt mới.

Hướng dẫn giải:

Trình tự đúng của vòng đời thực vật là: Hạt → Nảy mầm → Cây non → Cây trưởng thành ra hoa → Tạo hạt mới.

Ví dụ 3: Cho biết loài động vật nào sau đây phát triển qua biến thái hoàn toàn? Giải thích tại sao em biết?

• a) Con chó.
• b) Con bướm.
• c) Con thằn lằn.
• d) Con ếch.

Hướng dẫn giải:

• Loài phát triển qua biến thái hoàn toàn là: b) Con bướm và d) Con ếch.
• Giải thích: Vì ở các loài này, vòng đời trải qua nhiều giai đoạn với hình thái, cấu tạo và lối sống rất khác nhau giữa ấu trùng và con trưởng thành. Ví dụ: Sâu (ấu trùng bướm) bò, ăn lá → Nhộng (không cử động) → Bướm (bay, hút mật). Nòng nọc (sống dưới nước, thở bằng mang) → Ếch trưởng thành (sống trên cạn, thở bằng phổi và da).
• Con chó và con thằn lằn là phát triển trực tiếp (không biến thái) vì con non đã giống con trưởng thành.

Dạng 3: Ảnh hưởng của các nhân tố đến sinh trưởng và phát triển

Ví dụ 4: Tại sao vào mùa đông, nhiều loại cây thường rụng lá? Và tại sao người ta thường nuôi gà bằng bóng đèn điện vào mùa lạnh?

Hướng dẫn giải:

• Cây rụng lá vào mùa đông: Đây là một phản ứng thích nghi của thực vật với nhiệt độ thấp và lượng ánh sáng giảm. Khi đó, quá trình quang hợp kém hiệu quả, cây rụng lá để giảm thoát hơi nước, giúp cây sống sót qua mùa đông khắc nghiệt. Điều này cho thấy nhiệt độ và ánh sáng ảnh hưởng đến sự phát triển.
• Nuôi gà bằng bóng đèn điện vào mùa lạnh: Vì mùa đông lạnh và ban đêm dài hơn, gà sẽ giảm ăn và ngừng đẻ trứng. Việc thắp bóng đèn điện (cung cấp ánh sáng và hơi ấm) giúp kéo dài thời gian ban ngày, tăng nhiệt độ chuồng nuôi, từ đó kích thích gà ăn nhiều hơn, vận động nhiều hơn và duy trì khả năng đẻ trứng. Đây là ứng dụng của hiểu biết về nhân tố ánh sáng và nhiệt độ vào chăn nuôi.

4. Ghi nhớ

• Sinh trưởng là tăng về lượng (kích thước, khối lượng). Phát triển là biến đổi về chất (thay đổi hình thái, sinh sản).
• Vòng đời của sinh vật gồm giai đoạn phôi và hậu phôi.
• Ở động vật, có hai hình thức phát triển: trực tiếp (không biến thái) và gián tiếp (qua biến thái).
• Các nhân tố bên trong (gene, hormone) và bên ngoài (nhiệt độ, ánh sáng, nước, dinh dưỡng) luôn tác động đồng thời đến quá trình sinh trưởng và phát triển của mọi sinh vật.

5. Bài tập gợi ý

Các em hãy tự giải các bài tập sau để kiểm tra kiến thức của mình nhé!

1. So sánh sự khác nhau cơ bản giữa phát triển qua biến thái và không qua biến thái ở động vật. Cho 2 ví dụ cụ thể mỗi loại.
2. Kể tên 2 loại hormone thực vật (phytohormone) có tác dụng kích thích sinh trưởng và kể tên 2 loại hormone ức chế sinh trưởng. Chúng ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của cây?
3. Giải thích câu tục ngữ "Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống" dưới góc nhìn của sự ảnh hưởng của các nhân tố đến sinh trưởng và phát triển của cây trồng.
4. Một nông dân trồng dưa hấu muốn cho quả to, ngọt hơn vào mùa hè. Em hãy đề xuất ít nhất 3 biện pháp chăm sóc dựa trên các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở thực vật.
5. Quan sát vòng đời của con bướm cải, em hãy cho biết giai đoạn nào là giai đoạn sinh trưởng mạnh nhất? Giai đoạn nào là giai đoạn phát triển quan trọng tạo nên sự khác biệt về hình thái?

Chúc các em ôn tập thật tốt và vận dụng hiệu quả kiến thức vào thực tiễn cuộc sống!