Bài tập: Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu bài tập chương 2: Lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX

Các em học sinh thân mến, sau khi đã tìm hiểu về những biến động lớn lao của lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XIX – thời kỳ đất nước đứng trước thử thách của chủ nghĩa thực dân phương Tây – chúng ta sẽ cùng nhau ôn tập và củng cố kiến thức qua các bài tập thực hành. Bài tập này sẽ giúp các em hệ thống hóa những sự kiện chính, nguyên nhân, diễn biến và ý nghĩa lịch sử, đồng thời rèn luyện kỹ năng phân tích, đánh giá nhân vật và sự kiện.

Lý thuyết trọng tâm cần nhớ

Trước khi làm bài tập, các em hãy nhắc lại một số nội dung cốt lõi:

• Tình hình Việt Nam đầu thế kỷ XIX: Dưới triều Nguyễn, đất nước thống nhất nhưng đối mặt với khủng hoảng kinh tế - xã hội, sự lạc hậu về kỹ thuật quân sự và chính sách bảo thủ, cô lập với bên ngoài.
• Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1858–1884): Bắt đầu từ sự kiện Pháp tấn công Đà Nẵng (1858), đến việc ký các hiệp ước Nhâm Tuất (1862), Giáp Tuất (1874), Hác-măng (1883), Pa-tơ-nốt (1884) đánh dấu sự kết thúc của triều đình phong kiến và sự xác lập ách thống trị của thực dân Pháp.
• Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu: Phong trào Cần Vương (1885–1896) và các cuộc khởi nghĩa nông dân như Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê trong buổi đầu chống Pháp.
• Các nhân vật lịch sử nổi bật: Nguyễn Trường Tộ (đề xuất cải cách), Phan Thanh Giản (đại diện cho sự nhượng bộ), Trương Định, Nguyễn Trung Trực (tấm gương kháng chiến kiên cường).

Ví dụ minh họa có hướng dẫn giải

Ví dụ 1: Tại sao nói triều Nguyễn là triều đại phong kiến suy yếu, bảo thủ? Hãy nêu ít nhất hai biểu hiện cụ thể.

Hướng dẫn giải:

1. Xác định yêu cầu: Giải thích sự suy yếu và bảo thủ của triều Nguyễn.
2. Biểu hiện:
   • Về đối nội: Chính sách “bế quan tỏa cảng”, hạn chế giao thương với các nước phương Tây, không chịu đổi mới về kỹ thuật quân sự (như từ chối đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ).
   • Về đối ngoại: Thiếu sự chuẩn bị, khi thực dân Pháp tấn công, triều đình lúng túng, lúc thì kháng cự yếu ớt, lúc thì ký các hiệp ước nhượng bộ, đầu hàng dần từng bước.
3. Kết luận: Triều Nguyễn đã không thích nghi kịp thời với bối cảnh thế giới, dẫn đến mất nước vào tay thực dân Pháp.

Ví dụ 2: Trình bày nguyên nhân thất bại của phong trào Cần Vương (1885–1896).

Hướng dẫn giải:

1. Nêu bối cảnh: Phong trào Cần Vương diễn ra sau khi vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương, lôi kéo sĩ phu yêu nước và nhân dân.
2. Nguyên nhân thất bại:
   • Khách quan: Thực dân Pháp còn mạnh, vũ khí hiện đại; lực lượng kháng chiến thiếu sự phối hợp thống nhất giữa các địa phương.
   • Chủ quan: Phong trào mang tính tự phát, lẻ tẻ; thiếu đường lối lãnh đạo đúng đắn; khi vua Hàm Nghi bị bắt (1888), phong trào suy yếu dần.
3. Kết luận: Sự thất bại của phong trào Cần Vương cho thấy con đường cứu nước theo hệ tư tưởng phong kiến không thể thành công trong bối cảnh mới.

Ví dụ 3: So sánh thái độ và hành động của hai nhân vật Trương Định và Phan Thanh Giản trước sự xâm lược của thực dân Pháp.

Hướng dẫn giải:

• Trương Định: Kiên quyết chống Pháp. Sau khi triều đình ra lệnh bãi binh, ông vẫn bất chấp lệnh, tự xưng “Bình Tây Đại nguyên soái”, lãnh đạo nhân dân kháng chiến đến cùng, thể hiện tinh thần yêu nước, bất khuất.
• Phan Thanh Giản: Chủ trương hòa giải, nhượng bộ. Ông làm quan dưới triều Nguyễn, khi Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ, ông ký kết các điều ước, sau đó thất vọng, tự vẫn. Hành động của ông thể hiện sự bế tắc của tầng lớp phong kiến.
• Điểm chung: Đều là người yêu nước, nhưng cách ứng xử khác nhau: một bên chủ động kháng chiến, một bên chấp nhận đầu hàng, dẫn đến kết cục trái ngược.

Ghi nhớ

Để làm tốt dạng bài tập về lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, các em cần:

• Nắm vững mốc thời gian quan trọng: 1858 (Pháp đánh Đà Nẵng), 1862 (Hiệp ước Nhâm Tuất), 1884 (Hiệp ước Pa-tơ-nốt), 1885 (Phong trào Cần Vương).
• Phân biệt được nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến thất bại của các phong trào.
• Nhận xét được vai trò của các nhân vật lịch sử (như Nguyễn Trường Tộ, Trương Định, Hoàng Hoa Thám) và trách nhiệm của triều Nguyễn.
• Luôn đặt sự kiện vào bối cảnh lịch sử cụ thể để tránh đánh giá phiến diện.

Bài tập gợi ý

Các em hãy tự luyện tập thêm với các câu hỏi sau (không có đáp án cho sẵn để các em suy nghĩ):

1. Trình bày ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Hương Khê (do Phan Đình Phùng lãnh đạo) trong phong trào Cần Vương.
2. Tại sao các đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ không được triều đình Nguyễn chấp nhận? Điều này cho thấy hạn chế gì của triều Nguyễn?
3. Phân tích nguyên nhân sâu xa và nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc thực dân Pháp xâm lược Việt Nam.
4. So sánh sự khác nhau cơ bản giữa cuộc kháng chiến của nhân dân ta (1862–1884) với thái độ của triều đình nhà Nguyễn.
5. Em có suy nghĩ gì về câu nói của Trương Định: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” – thể hiện tinh thần gì của người anh hùng?