Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Bài: Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu

Sau khi đã học các kiến thức cơ bản về biến, kiểu dữ liệu, câu lệnh điều kiện và vòng lặp trong Python, bài học này sẽ giúp các em ôn tập và củng cố lại những khái niệm quan trọng. Việc luyện tập thường xuyên sẽ giúp các em thành thạo hơn trong việc viết chương trình, từ đó giải quyết các bài toán thực tế một cách hiệu quả.

Lý thuyết cần nắm vững

Trong bài luyện tập này, chúng ta sẽ tập trung ôn lại những nội dung chính sau:

1. Biến và kiểu dữ liệu

• Biến là tên dùng để lưu trữ dữ liệu trong chương trình. Tên biến cần đặt theo quy tắc: không chứa khoảng trắng, không bắt đầu bằng số, và nên có ý nghĩa để dễ nhớ.
• Kiểu dữ liệu trong Python gồm có:
  • Kiểu số nguyên (int): ví dụ 5, -12, 100.
  • Kiểu số thập phân (float): ví dụ 3.14, -2.5.
  • Kiểu xâu ký tự (str): ví dụ "Chào bạn", 'Python'.
  • Kiểu logic (bool): chỉ nhận hai giá trị True (đúng) hoặc False (sai).
• Phép gán được thực hiện bằng dấu =. Ví dụ: tuoi = 15 có nghĩa là gán giá trị 15 cho biến tuoi.

2. Câu lệnh điều kiện if – elif – else

Câu lệnh điều kiện cho phép chương trình đưa ra quyết định dựa trên một điều kiện nào đó.

• Cú pháp cơ bản:
  • if điều_kiện: — nếu điều kiện đúng thì thực hiện khối lệnh bên dưới.
  • elif điều_kiện_khác: — dùng để kiểm tra thêm các điều kiện khác.
  • else: — nếu tất cả các điều kiện trên đều sai thì thực hiện khối lệnh này.
• Lưu ý: sau dấu hai chấm (:) phải xuống dòng và thụt đầu dòng (thường là 4 dấu cách) cho khối lệnh bên trong.

3. Vòng lặp for và while

• Vòng lặp for: dùng để lặp qua một dãy số hoặc một tập hợp các phần tử.
  Ví dụ: for i in range(5): sẽ lặp 5 lần với i lần lượt là 0, 1, 2, 3, 4.
• Vòng lặp while: lặp lại khối lệnh trong khi điều kiện còn đúng.
  Ví dụ: while a < 10: tiếp tục lặp nếu biến a nhỏ hơn 10.

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Sử dụng biến và nhập dữ liệu

Viết chương trình nhập tên và năm sinh của một học sinh, sau đó in ra lời chào và tuổi.

ten = input("Nhập tên của bạn: ")
nam_sinh = int(input("Nhập năm sinh: "))
tuoi = 2025 - nam_sinh
print("Xin chào", ten, "! Bạn năm nay", tuoi, "tuổi.")

Giải thích: Hàm input() dùng để nhập dữ liệu, cần ép kiểu bằng int() vì năm sinh là số. Sau đó tính tuổi và in ra kết quả.

Ví dụ 2: Câu lệnh điều kiện

Viết chương trình kiểm tra một số nguyên nhập vào là chẵn hay lẻ.

so = int(input("Nhập một số nguyên: "))
if so % 2 == 0:
    print(so, "là số chẵn")
else:
    print(so, "là số lẻ")

Giải thích: Dùng phép chia lấy dư % 2 để kiểm tra. Nếu dư bằng 0 thì số chẵn, ngược lại là số lẻ.

Ví dụ 3: Vòng lặp for

Viết chương trình in ra bảng cửu chương của một số n (n từ 1 đến 9).

n = int(input("Nhập số cần in bảng cửu chương: "))
for i in range(1, 11):
    print(n, "x", i, "=", n * i)

Giải thích: Vòng lặp for i in range(1, 11) cho i chạy từ 1 đến 10. Mỗi lần lặp in ra một dòng của bảng cửu chương.

Ví dụ 4: Vòng lặp while

Viết chương trình yêu cầu người dùng nhập số dương, nếu nhập sai thì yêu cầu nhập lại.

x = -1
while x <= 0:
    x = int(input("Nhập một số dương: "))
    if x <= 0:
        print("Số không hợp lệ, mời nhập lại.")
print("Bạn đã nhập số:", x)

Giải thích: Vòng lặp while tiếp tục chạy đến khi biến x lớn hơn 0. Nếu nhập sai, chương trình thông báo và lặp lại.

Ghi nhớ

• Luôn luôn ép kiểu khi nhập số bằng hàm int() hoặc float().
• Trong câu lệnh điều kiện và vòng lặp, các khối lệnh bên trong phải được thụt đầu dòng đều nhau.
• Vòng lặp for thích hợp khi biết trước số lần lặp; vòng lặp while dùng khi lặp dựa trên điều kiện nào đó.
• Đặt tên biến có nghĩa và tuân thủ quy tắc (chữ, số, gạch dưới; không bắt đầu bằng số; không trùng với từ khóa của Python).

Bài tập gợi ý

1. Viết chương trình nhập vào hai số nguyên a và b, sau đó hoán đổi giá trị của chúng và in ra kết quả.
2. Viết chương trình nhập vào điểm số (thang điểm 10) và xếp loại: Giỏi (>=9), Khá (>=7 và <9), Trung bình (>=5 và <7), Yếu (<5).
3. Viết chương trình in ra các số từ 1 đến 100, nhưng nếu số chia hết cho 3 thì in "Fizz", chia hết cho 5 thì in "Buzz", nếu chia hết cho cả 3 và 5 thì in "FizzBuzz".
4. Viết chương trình yêu cầu người dùng nhập mật khẩu, nếu nhập sai 3 lần thì kết thúc và thông báo "Truy cập bị từ chối".

Hãy thực hành các bài tập trên để rèn luyện kỹ năng lập trình của mình nhé!