Chương 2: Lập trình Python cơ bản

Bài 2: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu

Python là một ngôn ngữ lập trình bậc cao, dễ đọc và dễ học. Trong chương này, chúng ta sẽ tìm hiểu những kiến thức nền tảng nhất để có thể viết được những chương trình Python đầu tiên. Việc nắm vững các khái niệm cơ bản sẽ giúp các em dễ dàng tiếp thu các kiến thức phức tạp hơn ở các bài sau.

Lý thuyết

1. Cấu trúc cơ bản của một chương trình Python

Một chương trình Python thường bao gồm các dòng lệnh được viết theo một trình tự nhất định. Dưới đây là những đặc điểm quan trọng:

• Không cần khai báo kiểu dữ liệu: Python tự động nhận biết kiểu dữ liệu khi bạn gán giá trị cho biến.
• Thụt đầu dòng (indentation): Python sử dụng dấu cách hoặc tab để xác định khối lệnh. Quy tắc này rất quan trọng, nếu thụt sai chương trình sẽ báo lỗi.
• Chú thích (comment): Dùng ký hiệu # để thêm ghi chú cho chương trình, các dòng bắt đầu bằng # sẽ không được thực thi.

2. Biến và kiểu dữ liệu

Biến là một vùng nhớ được đặt tên, dùng để lưu trữ dữ liệu. Trong Python, bạn có thể gán giá trị cho biến một cách trực tiếp:

ten_bien = gia_tri

Ví dụ:

so_luong = 10
ten_sach = "Tin học lớp 8"
gia_tien = 25.5

Một số kiểu dữ liệu cơ bản thường gặp:

• int: Số nguyên, ví dụ: 5, -3, 100
• float: Số thập phân, ví dụ: 3.14, -0.5, 2.0
• str: Chuỗi ký tự (xâu), được đặt trong dấu nháy đơn '...' hoặc nháy kép "..."
• bool: Kiểu logic, chỉ có hai giá trị: True (đúng) và False (sai)

3. Các phép toán cơ bản

Python hỗ trợ đầy đủ các phép toán số học:

• + : Cộng
• - : Trừ
• * : Nhân
• / : Chia (kết quả là số thực)
• // : Chia lấy phần nguyên
• % : Chia lấy phần dư
• ** : Lũy thừa

Ngoài ra còn có các phép toán so sánh: == (bằng), != (khác), < (nhỏ hơn), > (lớn hơn), <= (nhỏ hơn hoặc bằng), >= (lớn hơn hoặc bằng). Các phép toán này trả về kết quả kiểu bool.

4. Hàm print() và input()

Hàm print() dùng để in dữ liệu ra màn hình. Bạn có thể in nhiều giá trị cùng lúc bằng cách phân cách chúng bằng dấu phẩy.

print("Xin chào", ten_sach)

Hàm input() dùng để nhập dữ liệu từ bàn phím. Dữ liệu nhập vào luôn được coi là kiểu chuỗi (str). Nếu cần nhập số, bạn phải chuyển đổi kiểu bằng các hàm int() hoặc float().

ten = input("Nhập tên của bạn: ")
tuoi = int(input("Nhập tuổi của bạn: "))

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Chương trình chào hỏi

# Nhập tên người dùng
ho_ten = input("Mời bạn nhập họ tên: ")
# In lời chào
print("Chào bạn", ho_ten, "! Chúc bạn học tốt Python nhé!")

Khi thực thi, chương trình sẽ yêu cầu nhập họ tên và sau đó in ra màn hình lời chào.

Ví dụ 2: Tính diện tích hình chữ nhật

# Nhập chiều dài và chiều rộng
chieu_dai = float(input("Nhập chiều dài (m): "))
chieu_rong = float(input("Nhập chiều rộng (m): "))
# Tính diện tích
dien_tich = chieu_dai * chieu_rong
# In kết quả
print("Diện tích hình chữ nhật là:", dien_tich, "mét vuông")

Chương trình này minh họa việc nhập số thực và sử dụng phép nhân để tính toán, sau đó in kết quả ra màn hình.

Ví dụ 3: Kiểm tra số chẵn hay lẻ

so = int(input("Nhập một số nguyên: "))
# Sử dụng phép chia lấy phần dư để kiểm tra
ket_qua = so % 2
print("Số dư khi chia cho 2 là:", ket_qua)
print("Nếu số dư bằng 0 thì số chẵn, nếu bằng 1 thì số lẻ.")

Qua ví dụ này, các em thấy được cách sử dụng phép toán % để xác định tính chẵn lẻ của một số.

Ghi nhớ

• Chương trình Python được thực thi tuần tự từ trên xuống dưới.
• Biến dùng để lưu trữ dữ liệu, tên biến nên đặt có ý nghĩa và theo quy tắc: bắt đầu bằng chữ cái hoặc dấu gạch dưới, không chứa khoảng trắng.
• Hàm print() in dữ liệu ra màn hình, hàm input() lấy dữ liệu từ người dùng và trả về chuỗi.
• Cần chuyển đổi kiểu dữ liệu phù hợp khi nhập số (int() cho số nguyên, float() cho số thực).
• Phần thụt đầu dòng phải đồng nhất, thường dùng 4 dấu cách hoặc 1 tab, để xác định khối lệnh.

Bài tập gợi ý

1. Viết chương trình nhập vào tên và năm sinh của một người, sau đó in ra tuổi của người đó vào năm hiện tại (giả sử năm hiện tại là 2025).
2. Viết chương trình tính chu vi và diện tích của hình tròn khi biết bán kính (lấy π ≈ 3.14).
3. Viết chương trình nhập vào hai số nguyên a và b, sau đó tính và in ra tổng, hiệu, tích, thương (lấy 2 chữ số thập phân) của hai số đó.
4. Viết chương trình nhập vào điểm ba môn Toán, Văn, Anh (hệ số 10), sau đó tính và in ra điểm trung bình cộng.