Bài tập: Chương 4: Ôn tập cuối năm

Giới thiệu bài học

Các em học sinh thân mến, chúng ta đã cùng nhau trải qua một năm học Âm nhạc đầy thú vị với những bài hát hay, những kiến thức bổ ích về nhịp điệu, cao độ, trường độ và các loại nhạc cụ. Bài học hôm nay là bài tập cuối cùng trong Chương 4: Ôn tập cuối năm. Đây là dịp để các em củng cố lại toàn bộ kiến thức đã học trong năm, rèn luyện kỹ năng thực hành để tự tin thể hiện khả năng cảm thụ âm nhạc của mình. Chúng ta sẽ cùng nhau đi qua các dạng bài tập tiêu biểu, kèm theo hướng dẫn giải chi tiết, giúp các em vững vàng hơn trước khi bước vào kỳ thi tổng kết.

Lý thuyết trọng tâm ôn tập cuối năm

Trước khi làm bài tập, các em cần nhắc lại một số kiến thức trọng tâm của năm học lớp 9:

• Về hát: Ôn luyện kỹ thuật hát đúng giai điệu, lời ca, biết thể hiện sắc thái, tình cảm của bài hát. Đặc biệt chú ý đến hát bè (đơn giản) và hát có lĩnh xướng, hòa giọng.
• Về nhạc lý: Nắm vững các ký hiệu âm nhạc thông dụng (khóa Sol, nốt nhạc, dấu hóa, các hình nốt, dấu lặng). Nhận biết và ứng dụng được các nhịp cơ bản như nhịp 2/4, nhịp 3/4, nhịp 4/4 và nhịp 6/8 (nếu có học).
• Về tập đọc nhạc (TĐN): Đọc đúng cao độ và trường độ các bài TĐN đã học. Kết hợp gõ đệm (theo phách, theo nhịp) hoặc đánh nhịp tay thành thạo.
• Về nhạc cụ: Thực hiện được các bài tập tiết tấu hoặc giai điệu đơn giản trên nhạc cụ quen dùng (recorder, kèn phím,...).

Các dạng bài tập ôn tập cuối năm và hướng dẫn giải

Dạng 1: Nhận biết và phân tích ký hiệu âm nhạc

Bài tập ví dụ: Cho đoạn nhạc sau (giáo viên có thể đọc hoặc viết trên bảng): Nốt Son trắng, nốt Mi đen, dấu lặng đen, nốt La trắng chấm dôi.

Yêu cầu: Hãy gọi tên các ký hiệu và viết thành một ô nhịp hoàn chỉnh với số chỉ nhịp 2/4.

Hướng dẫn giải:

1. Nhận diện:
   • Nốt Son trắng: 2 phách.
   • Nốt Mi đen: 1 phách.
   • Dấu lặng đen: nghỉ 1 phách.
   • Nốt La trắng chấm dôi: 2 phách + 1 phách (phần chấm dôi) = 3 phách.
2. Tổng số phách: 2 + 1 + 1 + 3 = 7 phách. Nhịp 2/4 chỉ có tổng số phách là 2 phách trong một ô nhịp. Vậy không thể đặt tất cả các nốt vào một ô nhịp được.
3. Chia thành các ô nhịp:
   • Ô nhịp 1: Nốt Son trắng (2 phách) => Đủ 2 phách.
   • Ô nhịp 2: Nốt Mi đen (1 phách) + Dấu lặng đen (1 phách) = 2 phách.
   • Ô nhịp 3: Nốt La trắng chấm dôi (3 phách) vượt quá 2 phách. Ta không thể dùng nốt này trong nhịp 2/4 nếu không có ký hiệu nối hoặc dấu lặng. Vậy cần sửa lại: Dùng nốt La trắng (2 phách) và thêm dấu lặng đen (1 phách) hoặc nốt La đen (1 phách) ở ô nhịp khác.

Kết luận: Ví dụ trên giúp các em hiểu rõ giá trị trường độ của từng nốt và quy tắc tổng số phách trong một ô nhịp. Khi làm bài, các em cần tính toán cẩn thận để không vượt quá số phách quy định của nhịp.

Dạng 2: Thực hành đọc nhạc và gõ đệm

Bài tập ví dụ: Em hãy đọc bài TĐN số ... (trong sách giáo khoa) kết hợp gõ đệm theo phách và theo nhịp.

Hướng dẫn giải:

1. Xác định nhịp: Ví dụ bài TĐN có nhịp 3/4 (mỗi ô nhịp có 3 phách, trọng âm rơi vào phách thứ nhất).
2. Gõ theo phách: Tay gõ đều đặn vào 3 phách của mỗi ô nhịp, không có mạnh nhẹ. Các em có thể dùng bút hoặc vỗ tay. Ví dụ: Phách 1 – gõ, phách 2 – gõ, phách 3 – gõ.
3. Gõ theo nhịp: Chỉ gõ vào phách mạnh (phách 1). Ví dụ: Phách 1 – gõ, phách 2 – nghỉ (tay giơ cao sẵn sàng), phách 3 – nghỉ, rồi lại gõ vào phách 1 của ô nhịp sau.
4. Kết hợp đọc nhạc: Vừa đọc đúng cao độ các nốt (Đô, Rê, Mi, Fa, Son, La, Si), vừa thực hiện động tác gõ đệm nhịp nhàng. Lúc đầu các em nên đọc chậm, sau đó tăng dần tốc độ.

Lưu ý quan trọng: Khi đọc, các em cần chú ý đến dấu hóa đầu khuông nhạc (nếu có) để đọc đúng cao độ các nốt bị thay đổi (Fa thăng, Si giáng...).

Dạng 3: Ôn tập hát kết hợp vận động

Bài tập ví dụ: Trình bày bài hát "... (Tên bài hát đã học)..." theo hình thức hát tốp ca kết hợp vận động cơ thể hoặc vài động tác phụ họa đơn giản.

Hướng dẫn giải:

1. Chia nhóm: Cả lớp chia thành các nhóm nhỏ (4-6 bạn).
2. Phân công: Một bạn làm nhóm trưởng, phân công lời hát (ai hát đoạn nào, chỗ nào hát bè, chỗ nào hát lĩnh xướng).
3. Vận động: Các bạn tập một số động tác vận động đơn giản như nhún chân theo nhịp, vỗ tay, vung tay hoặc thực hiện các động tác minh họa cho nội dung câu hát.
4. Thể hiện: Hát to, rõ lời, thể hiện được sắc thái vui tươi, trong sáng của bài hát. Các động tác vận động phải đều, đẹp và ăn khớp với nhịp điệu của bài hát.

Ghi nhớ

• Ôn tập kỹ các bài hát và bài Tập đọc nhạc trong sách giáo khoa. Học thuộc lời ca và giai điệu.
• Nắm thật chắc giá trị của các hình nốt nhạc (tròn, trắng, đen, móc đơn, móc kép) và các loại dấu lặng tương ứng.
• Luôn chú ý đến số chỉ nhịp để xác định số phách trong một ô nhịp và phách nào là phách mạnh, phách nào là phách nhẹ.
• Tự tin khi thực hành hát hoặc đọc nhạc trước tập thể. Giọng hát và tiếng đọc nhạc cần rõ ràng, truyền cảm.

Bài tập gợi ý tự luyện tập tại nhà

1. Bài tập lý thuyết: Hãy vẽ một khuông nhạc 5 dòng, viết khóa Sol. Sau đó, viết vào đó 4 ô nhịp với nhịp 4/4, trong mỗi ô nhịp sử dụng các nốt (Đô, Rê, Mi, Fa, Son, La, Si) có trường độ khác nhau (ví dụ: nốt trắng, 2 nốt đen, 4 nốt móc đơn...) sao cho mỗi ô nhịp đều đủ 4 phách.
2. Bài tập thực hành: Tập đọc lại 2 bài Tập đọc nhạc khó nhất trong năm, mỗi bài đọc 5 lần. Lần thứ nhất tập đọc riêng cao độ, lần thứ hai tập gõ đệm theo phách, lần thứ ba kết hợp cả đọc và gõ. Ghi âm lại để tự nghe và sửa lỗi.
3. Bài tập sáng tạo: Dựa vào bài hát yêu thích đã học, em hãy nghĩ ra 2-3 động tác vận động cơ thể (vỗ tay, giậm chân, lắc lư) để minh họa cho phần điệp khúc của bài hát đó. Chia sẻ với bạn bè trong nhóm học tập.