Chương 2: Lịch sử: Việt Nam thế kỷ XIX

Giới thiệu chương: Việt Nam thế kỷ XIX – Biến động và thử thách

Thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động trong lịch sử Việt Nam. Đây là thời kỳ đất nước đứng trước những thử thách lớn lao từ bên trong và bên ngoài. Chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về bối cảnh lịch sử, tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta. Bài học hôm nay sẽ giúp các em có cái nhìn tổng quan về những sự kiện quan trọng và ý nghĩa lịch sử của giai đoạn này.

Lý thuyết trọng tâm

1. Bối cảnh lịch sử đầu thế kỷ XIX

Đầu thế kỷ XIX, sau khi lật đổ nhà Tây Sơn, Nguyễn Ánh lên ngôi, lập ra triều Nguyễn (1802). Đất nước thống nhất từ Bắc chí Nam. Tuy nhiên, triều đình nhà Nguyễn nhanh chóng bộc lộ những hạn chế:

• Chính trị: Thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế tập quyền, củng cố luật lệ hà khắc (Luật Gia Long).
• Kinh tế: Nông nghiệp lạc hậu, công thương nghiệp bị kìm hãm. Nhà Nguyễn không chú trọng phát triển kinh tế hàng hóa.
• Xã hội: Mâu thuẫn giai cấp gay gắt, nông dân bị áp bức, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra (tiêu biểu là khởi nghĩa Phan Bá Vành, Cao Bá Quát).
• Đối ngoại: Thi hành chính sách “bế quan tỏa cảng”, hạn chế tiếp xúc với phương Tây, nhất là với Pháp. Điều này đã đặt đất nước vào thế cô lập, lạc hậu so với thế giới.

Ví dụ minh họa: Chính sách “cấm đạo” và giết hại các giáo sĩ phương Tây của nhà Nguyễn đã trở thành một trong những cái cớ để thực dân Pháp xâm lược nước ta. Việc từ chối cải cách theo hướng hiện đại làm cho tiềm lực quốc phòng suy yếu.

2. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858 – 1884)

Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Các em cần nắm được các mốc chính:

1. Giai đoạn 1858 – 1862: Pháp tấn công Đà Nẵng, rồi đánh chiếm Gia Định. Triều đình nhà Nguyễn chiến đấu yếu ớt, ký Hiệp ước Nhâm Tuất (1862), cắt ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.
2. Giai đoạn 1862 – 1873: Nhân dân Nam Kỳ tự động nổi dậy kháng chiến. Pháp đánh chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ (1867).
3. Giai đoạn 1873 – 1884: Pháp đánh ra Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873), lần thứ hai (1882). Triều đình nhà Nguyễn lần lượt ký các hiệp ước bán nước: Hiệp ước Giáp Tuất (1874), Hiệp ước Hácmăng (1883) và Hiệp ước Patơnốt (1884), chính thức thừa nhận nền bảo hộ của Pháp trên toàn bộ đất nước.

Ví dụ minh họa: Trận chiến đấu oanh liệt của quân dân ta tại thành Hà Nội năm 1873 với sự hy sinh của Nguyễn Tri Phương là một minh chứng cho lòng yêu nước. Nhưng chiến tranh thất bại chủ yếu do tư tưởng chủ hòa, thương lượng của triều đình Huế.

3. Tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội dưới thời Nguyễn

• Kinh tế: Nông nghiệp sa sút, ruộng đất tập trung trong tay địa chủ. Công thương nghiệp bị đánh thuế nặng (thuế muối, thuế rượu, thuế thuốc phiện). Giao thương với nước ngoài bị hạn chế.
• Văn hóa: Phục hồi Nho giáo, nhưng văn hóa dân gian vẫn phát triển. Xuất hiện một số tác phẩm văn học lớn như “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” của Nguyễn Đình Chiểu.
• Xã hội: Đời sống nhân dân cực khổ. Nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đánh dấu sự bất mãn sâu sắc, nhưng đều thất bại vì thiếu tổ chức và đường lối đúng đắn.

Ghi nhớ

• Đầu thế kỷ XIX, nhà Nguyễn thành lập và bộc lộ nhiều hạn chế trong quản lý đất nước, chính sách đối ngoại sai lầm, khiến đất nước suy yếu.
• Từ năm 1858 đến 1884, thực dân Pháp từng bước xâm chiếm nước ta. Triều đình nhà Nguyễn ký các hiệp ước nhượng bộ, đánh mất chủ quyền dân tộc.
• Kinh tế trì trệ, xã hội nhiều biến động. Nhân dân kiên cường đấu tranh nhưng thất bại.
• Bài học: Cần có tư duy cải cách, mở cửa hợp tác, không chủ quan trước nguy cơ ngoại xâm.

Bài tập gợi ý

1. Trình bày những nét chính về chính sách đối ngoại của nhà Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX. Theo em, chính sách đó có tác hại gì đến vận mệnh đất nước?
2. Kể tên các hiệp ước mà triều đình nhà Nguyễn đã ký với thực dân Pháp từ năm 1862 – 1884 và cho biết hậu quả của các hiệp ước đó.
3. Em hãy nêu một vài tấm gương tiêu biểu về lòng yêu nước của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp giai đoạn 1858 – 1884.
4. Qua bài học, em rút ra bài học gì về sự cần thiết phải thay đổi, canh tân đất nước trong bối cảnh lịch sử mới?