Luyện tập: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu bài học

Qua các bài học trước, các em đã được làm quen với những khái niệm nền tảng của lập trình Python như biến, kiểu dữ liệu, cấu trúc rẽ nhánh và vòng lặp. Bài hôm nay sẽ là dịp để chúng ta luyện tập một cách có hệ thống, củng cố lại toàn bộ kiến thức cơ bản đó. Chúng ta sẽ cùng xem lại lý thuyết trọng tâm, phân tích các ví dụ chi tiết và thực hiện một số bài tập gợi ý để sẵn sàng viết những chương trình Python đầu tiên một cách tự tin.

1. Ôn tập lý thuyết trọng tâm

1.1. Biến và kiểu dữ liệu

- Biến là một tên gọi để lưu trữ dữ liệu trong bộ nhớ máy tính. Trong Python, biến không cần khai báo kiểu dữ liệu trước.

• Kiểu số nguyên (int): Ví dụ: 10, -5, 0.
• Kiểu số thực (float): Ví dụ: 3.14, 2.0.
• Kiểu xâu kí tự (str): Ví dụ: "Chào bạn", 'Python'.
• Kiểu logic (bool): Chỉ có hai giá trị True hoặc False.

Ví dụ:

tuoi = 16               # biến tuoi kiểu int
diem_tb = 8.5          # biến diem_tb kiểu float
ten = "Minh Anh"       # biến ten kiểu str
la_hoc_sinh = True     # biến la_hoc_sinh kiểu bool

1.2. Cấu trúc rẽ nhánh (if - elif - else)

Cấu trúc rẽ nhánh cho phép chương trình thực hiện các khối lệnh khác nhau dựa trên một điều kiện.

1. if: Thực hiện khối lệnh nếu điều kiện đúng.
2. elif: Kiểm tra thêm điều kiện khác nếu if sai (có thể có nhiều elif).
3. else: Thực hiện khối lệnh khi tất cả các điều kiện trên đều sai.

Ví dụ: Kiểm tra điểm số.

diem = 8
if diem >= 9:
    print("Xuất sắc!")
elif diem >= 7:
    print("Giỏi!")
elif diem >= 5:
    print("Trung bình.")
else:
    print("Cần cố gắng hơn.")

Kết quả in ra màn hình:
Giỏi!

1.3. Vòng lặp for

Vòng lặp for dùng để duyệt qua từng phần tử của một dãy (như danh sách, xâu kí tự, hoặc một dãy số tạo bởi hàm range()).

Cấu trúc:

for biến_tạm in dãy:
    # khối lệnh lặp lại

Ví dụ 1: In các số từ 1 đến 5.

for i in range(1, 6):
    print(i)

Ví dụ 2: In từng chữ cái trong tên của em.

ho_ten = "An"
for chu_cai in ho_ten:
    print(chu_cai)

Kết quả in ra:

A
n

1.4. Vòng lặp while

Vòng lặp while thực hiện khối lệnh lặp đi lặp lại chừng nào điều kiện còn đúng (True).

Cấu trúc:

while điều_kiện:
    # khối lệnh lặp lại

Lưu ý quan trọng: Phải có lệnh làm thay đổi điều kiện bên trong vòng lặp, nếu không sẽ bị lặp vô hạn.

Ví dụ: In các số từ 1 đến 5.

i = 1
while i <= 5:
    print(i)
    i = i + 1  # tăng biến i lên 1 ở mỗi lần lặp

2. Ví dụ minh họa tổng hợp

Ví dụ: Tính tổng các số chẵn từ 1 đến n

Yêu cầu: Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương n (n > 0). Tính và in ra tổng các số chẵn từ 1 đến n.

Phân tích:

• Nhập giá trị n từ bàn phím.
• Dùng một biến tong để lưu kết quả, khởi tạo bằng 0.
• Dùng vòng lặp for hoặc while để duyệt các số từ 1 đến n.
• Kiểm tra nếu số đó là chẵn (số chia hết cho 2) thì cộng vào tong.
• In ra kết quả.

Chương trình:

# Nhập dữ liệu
n = int(input("Nhập số nguyên dương n: "))

# Khởi tạo biến tổng
tong = 0

# Duyệt và tính tổng
for so in range(1, n + 1):
    if so % 2 == 0:
        tong = tong + so

# In kết quả
print("Tổng các số chẵn từ 1 đến", n, "là:", tong)

Kết quả khi chạy chương trình:

Nhập số nguyên dương n: 10
Tổng các số chẵn từ 1 đến 10 là: 30

(Giải thích: Các số chẵn là 2, 4, 6, 8, 10. Tổng = 2+4+6+8+10 = 30)

3. Ghi nhớ

• Biến dùng để lưu dữ liệu. Tên biến tự đặt, nên có ý nghĩa rõ ràng.
• Kiểu dữ liệu: int, float, str, bool.
• Cấu trúc rẽ nhánh: if, elif, else giúp chương trình đưa ra quyết định.
• Vòng lặp for: lặp qua từng phần tử trong một dãy đã biết trước.
• Vòng lặp while: lặp khi điều kiện còn đúng, cẩn thận tránh lặp vô hạn.
• Luôn kiểm tra thụt lề (indentation) trong Python vì nó xác định khối lệnh.

4. Bài tập gợi ý

Các em hãy thử sức với những bài tập sau để rèn luyện thêm nhé!

1. Bài tập 1: Viết chương trình nhập vào một số nguyên. Kiểm tra và in ra thông báo số đó là số chẵn hay lẻ.
2. Bài tập 2: Viết chương trình in ra bảng cửu chương của một số n (n là số nguyên dương do người dùng nhập vào). Ví dụ: n = 5, in ra: 5 x 1 = 5, 5 x 2 = 10, ..., 5 x 10 = 50.
3. Bài tập 3: Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương n. In ra màn hình các số lẻ từ 1 đến n, mỗi số trên một dòng.
4. Bài tập 4 (nâng cao): Viết chương trình tính giai thừa của một số nguyên dương n (n! = 1 * 2 * 3 * … * n). Gợi ý: dùng vòng lặp for hoặc while.

Chúc các em luyện tập thật tốt và luôn yêu thích môn Tin học!