Chương 2: Lập trình Python cơ bản

Chương 2: Lập trình Python cơ bản

Giới thiệu

Python là một ngôn ngữ lập trình bậc cao, dễ đọc và dễ học, được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như phát triển web, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giáo dục. Trong chương này, các em sẽ làm quen với những khái niệm cơ bản nhất của lập trình Python, từ cách viết chương trình đơn giản, sử dụng biến, kiểu dữ liệu, câu lệnh điều kiện cho đến vòng lặp. Mục tiêu là giúp các em có nền tảng vững chắc để giải quyết các bài toán bằng ngôn ngữ lập trình.

Lý thuyết

1. Biến và kiểu dữ liệu

Biến là một tên dùng để lưu trữ dữ liệu trong chương trình. Trong Python, em không cần khai báo kiểu dữ liệu trước – kiểu của biến được tự động xác định dựa trên giá trị gán cho nó.

• Kiểu số nguyên (int): Ví dụ: tuoi = 15
• Kiểu số thực (float): Ví dụ: diem = 8.5
• Kiểu chuỗi (str): Ví dụ: ten = "An"
• Kiểu logic (bool): Ví dụ: da_thi_do = True

2. Câu lệnh nhập và xuất

Để giao tiếp với người dùng, Python cung cấp hai hàm quan trọng:

• Hàm print(): Dùng để hiển thị dữ liệu ra màn hình. Ví dụ: print("Xin chào!")
• Hàm input(): Dùng để nhận dữ liệu từ bàn phím. Giá trị nhập vào luôn là chuỗi, cần chuyển đổi nếu muốn dùng làm số. Ví dụ: so = int(input("Nhập một số: "))

3. Câu lệnh điều kiện

Câu lệnh điều kiện if-elif-else cho phép chương trình thực hiện những hành động khác nhau dựa trên điều kiện đúng hay sai.

• Cú pháp cơ bản:

  if điều_kiện:
      câu_lệnh_1
  else:
      câu_lệnh_2
      

• Với nhiều điều kiện: if ... elif ... else
• Lưu ý: Sau if, elif, else đều có dấu hai chấm (:) và các câu lệnh bên trong phải thụt đầu dòng (indent) đồng nhất.

4. Vòng lặp

Vòng lặp giúp thực hiện một khối lệnh nhiều lần. Python có hai loại vòng lặp chính:

• Vòng lặp for: Dùng khi biết trước số lần lặp. Ví dụ: for i in range(5): print(i) sẽ in ra 0, 1, 2, 3, 4.
• Vòng lặp while: Dùng khi lặp dựa trên điều kiện. Ví dụ:

  n = 0
  while n < 3:
      print(n)
      n = n + 1
      

Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Viết chương trình nhập tên và tuổi của người dùng, sau đó in ra lời chào.

ten = input("Nhập tên của bạn: ")
tuoi = input("Nhập tuổi của bạn: ")
print("Xin chào", ten, "! Bạn", tuoi, "tuổi.")

Ví dụ 2: Viết chương trình kiểm tra một số nhập vào là chẵn hay lẻ.

so = int(input("Nhập một số nguyên: "))
if so % 2 == 0:
    print(so, "là số chẵn.")
else:
    print(so, "là số lẻ.")

Ví dụ 3: Dùng vòng lặp for để tính tổng các số từ 1 đến 10.

tong = 0
for i in range(1, 11):
    tong = tong + i
print("Tổng từ 1 đến 10 là:", tong)

Ghi nhớ

• Python là ngôn ngữ thông dịch, dễ đọc, dễ học.
• Biến trong Python tự động nhận kiểu dữ liệu khi gán giá trị.
• Hàm input() luôn trả về chuỗi; cần dùng int() hoặc float() để chuyển đổi.
• Câu lệnh điều kiện if-elif-else và vòng lặp for, while cần chú ý thụt đầu dòng (4 dấu cách hoặc 1 tab).
• Luôn kiểm tra kỹ thuật toán trước khi viết chương trình.

Bài tập gợi ý

1. Viết chương trình nhập hai số a và b từ bàn phím, tính và in ra tổng, hiệu, tích, thương (làm tròn 2 chữ số thập phân).
2. Viết chương trình nhập một số nguyên N, kiểm tra xem N có phải là số dương, số âm hay bằng 0.
3. Sử dụng vòng lặp while để in ra các số chẵn từ 2 đến 20.
4. Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương n, tính tổng các số từ 1 đến n và in kết quả.
5. Viết chương trình nhập họ và tên đầy đủ (ví dụ: "Nguyễn Văn A"), sau đó in ra lời chào: "Xin chào, Nguyễn Văn A!".